Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la primera parte, en el segundo Anuṣaṅgapāda, el capítulo séptimo llamado “Descripción del conocimiento de los mundos”. Sūta dijo: al meditar él, nacieron las criaturas mentales, junto con las obras y causas surgidas de su cuerpo.

Verse 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्

En este kṣetra del Sabio aparecieron los kṣetrajñas; y entonces se formó el cuádruple orden: devas, asuras, pitṛs y humanos.

Verse 3

सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः

Deseoso de crear incontables existencias, él unió su ser en el yoga; y, al quedar su alma bien concentrada, de él surgió la tamomātrā, la porción de oscuridad.

Verse 4

तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः

Entonces, al meditar Prajāpati en la creación, surgió en él un gran empeño por el surgimiento del mundo. Luego, de su parte posterior nacieron primero los hijos llamados Asuras.

Verse 5

असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत

Los sabios recuerdan que ‘asu’ es el prāṇa, el aliento vital; por nacer de ello se les llamó Asuras. El cuerpo con el que fueron creados los Devas, ese cuerpo lo apartó Prajāpati.

Verse 6

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका

Aquel cuerpo, rechazado por él, se convirtió al instante en ‘Rātri’, la Noche. Y como estaba colmado de oscuridad, la noche es llamada ‘Triyāmikā’.

Verse 7

आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

En la noche, cubiertas por la oscuridad, las criaturas volvieron a manifestarse por sí mismas desde aquello. Tras crear a los Asuras, Prajāpati asumió luego otro cuerpo.

Verse 8

अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल

Luego asumió aquel cuerpo no manifiesto, colmado de sattva. Al unirse a él, la mente del Señor, se dice, halló en ello complacencia.

Verse 9

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

Entonces, de su rostro resplandeciente surgieron las deidades; y porque nacieron de su fulgor divino, por eso son celebradas como “devas”.

Verse 10

धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः

Aquel de quien se dice “Dhātā es divino” se manifiesta en su lila; de ese cuerpo divino nacieron las deidades.

Verse 11

देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा

Tras crear a los devas, él apartó su cuerpo divino; ese cuerpo, al ser abandonado, se convirtió entonces en ‘ahaḥ’, el día.

Verse 12

तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

Por ello, las deidades, dedicadas a las obras del día, lo veneran; tras crear a los devas, él asumió luego otro cuerpo.

Verse 13

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः

Luego asumió otro cuerpo, hecho sólo de sattva; el Señor, teniéndolos por hijos, los contempló como un padre.

Verse 14

पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

De aquella Sandhyā, al separarse la noche y el día, surgieron los Pitṛs. Por eso se les recuerda como Devas Pitṛs, y en ellos se reconoce la condición de padres.

Verse 15

ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत

El cuerpo con el que fueron creados los Pitṛs, él lo apartó. Ese cuerpo, desechado por él, nació al instante como Sandhyā.

Verse 16

तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

Por ello, el día pertenece a los Devas, y la noche es recordada como asúrica. Entre ambos, el cuerpo de naturaleza pitṛ es el más excelso.

Verse 17

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

Por eso, Devas y Asuras, así como los Ṛṣis y los hombres, con disciplina veneran la forma que está entre Uṣā y Vyushti.

Verse 18

तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत

Por eso también los dvijas veneran la unión de la noche y el día. Después, Brahmā volvió a asumir otro cuerpo propio.

Verse 19

रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः

Aquella creación de naturaleza rajas fue engendrada por el Señor con la mente. Y de los hijos nacidos de su mente, por la procreación, surgieron las criaturas.

Verse 20

मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत

Por el acto de pensar fueron llamados “humanos”, y por la procreación se hicieron célebres como prajās. Tras crear de nuevo a las criaturas, él apartó su propio cuerpo.

Verse 21

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

Del cuerpo que él había apartado nació al instante Jyotsnā, el resplandor lunar. Por eso, cuando surge Jyotsnā, las criaturas se llenan de júbilo.

Verse 22

इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

Así, de aquellos cuerpos que el Gran Ser había rechazado, nacieron de inmediato la noche y el día, así como el crepúsculo y el resplandor lunar.

Verse 23

ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका

Jyotsnā, el crepúsculo y el día: estos tres son de esencia sattva. La noche es de esencia tamas; por ello, ella es la reguladora de todo.

Verse 24

तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

Por ello, los devas, de cuerpo divino, fueron creados con contento y en dicha. Como su nacimiento fue de día y son poderosos, por eso se les llama ‘divā’.

Verse 25

तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते

Cuando el Señor, en la noche, con su propio cuerpo abatió a los asuras, entonces mismo los produjo. Nacidos de los prāṇas, son de nacimiento nocturno e invencibles en la noche; por eso se les conoce así.

Verse 26

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै

Estos mismos son los signos para los devas venideros junto con los asuras; y también para los Pitṛ y los humanos, aun en los tiempos ya transcurridos.

Verse 27

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा

En todos los manvántaras existen, en verdad, estos signos: la luz de luna, la noche, el día y el crepúsculo; estos cuatro son.

Verse 28

भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्

Puesto que resplandecen, de ahí que ‘bhā’ sea palabra de expansión y fulgor. Tras crear estos ‘ambhāṃsi’, (el Señor) produjo a devas, dānavas y humanos.

Verse 29

पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः

El Señor creó a los Pitṛs y a otras criaturas de múltiples clases. Luego, dejando aquella creación, alcanzó la jyotsnā (claridad luminosa) y después se encaminó hacia otra creación.

Verse 30

मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्

Entonces asumió una forma en la que predominaban rajas y tamas. Y en la oscuridad creó a las criaturas poseídas por el hambre.

Verse 31

ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये

Aquellos seres creados, dominados por el hambre, se dispusieron a tomar las aguas. Pero algunos de ellos dijeron: «Protejamos estas aguas».

Verse 32

राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्

Por haber dicho «protejamos», fueron recordados como Rākṣasas, de naturaleza hambrienta y errantes nocturnos. Y los que dijeron «agotemos las aguas» se miraron unos a otros.

Verse 33

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते

Por ese acto fueron conocidos como Yakṣas y Guhyakas, de obras feroces. Y aquí se entiende también que la raíz ‘rakṣ’ significa “guardar y proteger”.

Verse 34

य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत

Este es el dhātu ‘kṣiti’; por el kṣapaṇa (disolución o destrucción) así se explica. Por la protección se dice ‘rakṣa’, y por el kṣapaṇa se llama ‘yakṣa’.

Verse 35

तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः

Al verlos con desagrado, los cabellos de aquel sabio se desprendieron. Y esos cabellos caídos se alzaron una y otra vez hacia lo alto, como dispuestos a herir.

Verse 36

हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः

A los que carecían de cabeza se les llamó ‘bāla’; y a los que cayeron y se arrastraron lejos, ‘panna’. Por su naturaleza de bāla se les recuerda como ‘vyāla’, y por su condición inferior se les llama ‘ahaya’.

Verse 37

पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः

Por ser ‘panna’ también fueron llamados ‘pannaga’; y por deslizarse y apartarse, ‘sarpa’. Su disolución en la tierra se manifestó como el denso fulgor del Sol y de la Luna.

Verse 38

तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः

De su ira nació el terrible ‘Agnigarbha’; y él, de esencia venenosa, penetró en aquellas serpientes nacidas al mismo tiempo.

Verse 39

सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

Tras crear las serpientes, de la ira surgieron seres feroces, hechos de ira misma; eran bhūtas de color pardo y devoradores de carne.

Verse 40

भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

Por su condición de bhūta se les llamó “bhūtas”, y por comer carne, “piśācas”; luego, cuando él cantó, nacieron de él los hijos gandharvas.

Verse 41

धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः

Los poetas recitan la raíz “dhaye” con el sentido de beber; mientras bebía, nació la vāc, la palabra, y por ello se les recuerda como gandharvas.

Verse 42

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्

Una vez creadas las ocho devayonis, el Señor dispuso los chandas según su medida, y creó las aves conforme a las edades.

Verse 43

पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्

Él creó primero las aves; después creó las manadas de animales. Luego, de su boca hizo nacer las cabras, y de su pecho creó las ovejas.

Verse 44

गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्

Brahmā creó las vacas de su vientre y, de sus costados, formó otros seres; de sus pies hizo nacer caballos, elefantes, asnos, gavayas y ciervos.

Verse 45

उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

También nacieron los camellos, los jabalíes, los perros y otras especies; y de sus vellos brotaron las hierbas medicinales que dan fruto y raíz.

Verse 46

एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा

Así, tras crear cinco clases de hierbas sagradas, fueron en verdad empleadas en los sacrificios; y esto ocurrió al comienzo de este kalpa, en tiempos antiguos, al umbral del yuga Tretā.

Verse 47

गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे

Gauraja, el hombre, avira, los caballos, los mulos y los asnos: éstos se cuentan como siete animales domésticos; y, aparte, se mencionan otros siete como silvestres.

Verse 48

श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

Las fieras (śvāpada), los tigres y semejantes (dvīpin), el elefante y el mono; en quinto lugar, las aves; en sexto, los animales acuáticos; y en séptimo, los reptiles que se arrastran.

Verse 49

महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते

Búfalo, gavaya y camello; los de pezuña hendida, el śarabha, el dviṣa, y como séptimo el mono: éstos son los animales del bosque.

Verse 50

गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

De la primera boca creó la Gāyatrī, el Ṛk, el trivṛt-stoma y el rathantara, y entre los sacrificios el Agniṣṭoma.

Verse 51

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्

De la boca del sur creó los Yajus, el metro traiṣṭubha, el stoma decimoquinto y también el Bṛhat-sāman proclamado.

Verse 52

सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्

De la boca occidental creó los Sāman, el metro jagatī, el stoma decimoséptimo, el vairūpya y el sacrificio Atirātra.

Verse 53

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्

De la cuarta boca creó el stoma ekaviṃśa, el Atharvaveda, el āptoryāma, el metro anuṣṭubh y también el vairāja.

Verse 54

विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्

Aquel Bhagaván, el Dios, creó los relámpagos, el rayo, las nubes y los arcoíris rojizos; y así fue conocido con el nombre de «Parjanya».

Verse 55

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

Para la consumación del sacrificio, compuso los himnos del Ṛg, los fórmulas del Yajus y los cantos del Sāma; y de sus miembros nacieron seres de toda clase.

Verse 56

ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्

Cuando Prajāpati Brahmā emprendió la creación de las criaturas, primero creó el cuádruple orden: dioses, ṛṣis, antepasados (pitṛs) y humanos.

Verse 57

ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा

Luego creó a los seres móviles e inmóviles; y entonces mismo creó a los yakṣas y piśācas, así como a los gandharvas y apsarās.

Verse 58

नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

Creó a los hombres, kinnara y rākṣasas, a las aves, al ganado, a las fieras y a las serpientes; y estableció la doble condición—imperecedera y perecedera—en lo inmóvil y lo móvil.

Verse 59

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

Las acciones que les fueron asignadas en la creación anterior, esas mismas vuelven a alcanzarles cuando son creados una y otra vez.

Verse 60

हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

Crea lo violento y lo no violento, lo cruel, y la verdad y la falsedad veladas por dharma y adharma; formados por esa disposición, los seres se inclinan a ello, y por eso eso mismo les agrada.

Verse 61

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्

La diversidad en los grandes elementos, la diferencia en las formas dotadas de sentidos y la asignación de los seres: todo ello lo dispuso por sí mismo el Dhātā.

Verse 62

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

Unos hombres dicen que la causa es el esfuerzo humano y el karma; otros brahmanes lo llaman destino divino; los que contemplan los elementos lo consideran naturaleza propia.

Verse 63

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः

Por la naturaleza del fluir de los frutos, el esfuerzo humano, el karma y el destino divino actúan juntos; los sabios no los separan para tener a uno por superior.

Verse 64

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

No dicen “así es” ni “así no es”; ni ambas cosas, ni tampoco “ni una ni otra”. Los ecuánimes, firmes en sattva, hablan sólo del ámbito de su propio karma.

Verse 65

नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

Al principio, Maheshvara modeló únicamente a partir de las palabras védicas la diversidad de formas de los seres y la expansión del mundo ya creado.

Verse 66

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः

Los nombres de los rishis y las visiones contempladas entre los dioses—al término de la noche, a las criaturas nacidas, Aja (Brahma) las otorga de nuevo desde esa misma fuente.