Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la sección anterior, en el segundo anusaṅga-pāda, el capítulo trigésimo primero llamado «Relato de los Cuatro Yugas». Sūta dijo: “Escuchad de mí las criaturas que nacen en los yugas: las de estirpe asúrica, las serpientes (nāgas), los gandharvas, las pishāchīs y las yakṣa-rākṣasīs.”

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

Diré en qué yuga surgen y cuánto dura su vida: pishāchas, asuras, gandharvas, yakṣas, rākṣasas y pannagas (nāgas).

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

En el Kṛta-yuga nacen con igual proporción de contorno y altura; las ocho clases de nacimiento divino alcanzan una estatura de noventa y seis aṅgulas.

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

Con su propia medida de aṅgula, perfeccionada por el sustento, fijan las dimensiones; y eso se tiene por su medida natural.

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

En cuanto a los humanos que existen aquí en los yugas de transición (sandhyā), su medida es así; la medida de devas y asuras ha disminuido de siete en siete aṅgulas.

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

Cien aṅgulas completos y, además, cincuenta y ocho: tal es la medida de la estatura de devas y asuras, recordada por los hombres del Kali-yuga.

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

Según el aṅgula del Kali-yuga, se dice que son cuatro y ochenta (84); con la medida de los propios dedos se mide hacia arriba, desde los pies hasta la cabeza.

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

Así, la estatura humana aquí disminuye según las porciones de los yugas, en todos los tiempos de yuga, pasados y venideros.

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

Con la medida de sus propios dedos, el hombre es recordado como de ocho tālas; y quien se mide desde la planta del pie hasta la coronilla llega a ser de nueve tālas.

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

Aquel cuyos brazos, bien formados, alcanzan las rodillas, es venerado incluso por los devas; y tal señal se tiene también por excelente en vacas, caballos, elefantes y búfalos, y en otros seres de naturaleza estable.

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

Por esta medida del karma se conocen, era tras era, la merma y el aumento; y el kakuda, la joroba de las bestias, se declara en verdad de setenta y seis ángulas de altura.

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

La altura de los elefantes se recuerda como de ochocientas ángulas completas; y (según otra cuenta) mil ángulas, pero sin cuarenta ángulas.

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

La altura de los árboles se recuerda como de cincuenta yavas; y cómo es la disposición del cuerpo humano, así (después) se expone.

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

Por la visión de la verdad (tattva-darśana) pueden contemplarse esos signos de los devas; y el cuerpo unido a la excelencia suprema de la inteligencia es llamado el kāya de los devas.

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

Del mismo modo, el cuerpo humano dotado de excelencia (sātiśaya) es llamado también kāya; así han sido expuestos estos estados que son a la vez divinos y humanos.

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

Entre los animales, las aves y todos los seres inmóviles: vacas, cabras y ovejas, caballos, elefantes, aves y montañas, todos están allí.

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

Quienes aquí son plenamente empleados en las acciones propias del yajña, renacen de nuevo en los recintos de los dioses, con esa misma forma.

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

Así como las formas auspiciosas de los dioses se ajustan a su intención y goce, así también los seres inmóviles y móviles poseen medidas acordes con esas formas.

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

Allí, por estados deleitosos, ellos alcanzaron la dicha; por eso ahora hablaré de los bien educados, de los justos y de los sadhus.

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

«Sat» es una palabra de Brahman; quienes poseen ese «sat», por ser de la misma naturaleza que Brahman, son llamados «santos».

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

Quienes, en los objetos de diez aspectos y en la causa de ocho signos, no se airan ni arden en deseo: ésos son recordados como vencedores del sí mismo.

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

En los dharmas comunes y en los particulares, puesto que bráhmanas, kshatriyas y vaishyas están vinculados a ellos, por eso se les llama “dvijati”, los nacidos dos veces.

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

Quien está bien establecido en los varnas y ashramas y camina gozoso hacia el cielo, por el conocimiento del dharma śrauta y smārta es llamado “conocedor del dharma”.

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

Por la disciplina del saber, el brahmacari que vela por el bien del guru es llamado “sādhu”; y por la disciplina del hogar, el cabeza de familia también es llamado “sādhu”.

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

Por la disciplina de la ascesis en el bosque, el vaikhānasa es recordado como “sādhu”; y por la disciplina del yoga, el yati esforzado también es recordado como “sādhu”.

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

Así, por la práctica de los dharmas de los āśrama se tiene por santos a: el cabeza de familia, el brahmacārī, el vānaprastha y también el yati.

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

Entonces, ni los dioses, ni los Pitṛs, ni los sabios, ni los hombres: los de visión divergente concluyen diciendo: «esto es dharma, esto no lo es».

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

Aquí, ‘dharma’ y ‘adharma’ se declaran dos términos de naturaleza activa; las acciones hábiles (kuśala) e inhábiles (akuśala) se recuerdan como dharma y adharma.

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

Se proclama que la raíz ‘dhṛ’ significa sostener y firmeza; y lo que no sostiene y carece de grandeza se llama ‘adharma’.

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

Los ācāryas enseñan que el dharma otorga el fruto deseado; y que el adharma da fruto indeseable—tal es la instrucción de los maestros.

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

A quienes son ancianos, sin codicia, dueños de sí y sin fingimiento, bien disciplinados y rectos, a esos se les reconoce y proclama como ācāryas.

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

Porque él mismo practica la conducta recta, la establece también, y reúne y estudia los śāstras, por eso se le llama ācārya.

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

El dharma prescrito por los conocedores del dharma para los dvijas es de dos clases: śrauta y smārta. Y el rasgo del dharma śrauta también se dice doble, por su vínculo con la esposa (dārā) y con el agnihotra.

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

El dharma smārta se recuerda como las prácticas del varṇa y del āśrama, con los yamas y los niyamas. Y el dharma śrauta, tras hacerlo saber a los antiguos, fue proclamado aquí por los Saptarṣis.

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

Ṛk, Yajus y Sāman: esa es la śruti, los miembros de Brahman. Recordando las normas del manvantara pasado, Manu las proclamó.

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

Por ello, el dharma smārta, que distingue varṇa y āśrama, es llamado aquí śiṣṭācāra: la conducta de los nobles y rectos.

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

La palabra śeṣa significa “śiṣṭa”; a los que permanecen como remanente se les llama śiṣṭa. En los manvantaras, los śiṣṭas, firmes en el dharma, permanecen aquí.

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

Manu y los Saptarṣi—para sostener la continuidad del mundo—quienes permanecen por causa del dharma, a ellos se les llama śiṣṭa.

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

Los śiṣṭas como Manu y otros, ya mencionados por mí—el dharma vivido por esos nobles se mantiene rectamente, yuga tras yuga.

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

La Trayī (los Vedas), la vārttā, la daṇḍanīti, la ijyā y el orden de varṇa y āśrama—todo ello es practicado por los śiṣṭas y por Manu, una y otra vez.

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

Por haber sido seguido por los antiguos, éste es el śiṣṭācāra sāttvico: dádiva, verdad, austeridad, conocimiento, aprendizaje, ijyā (culto), peregrinación a los tīrtha y compasión.

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

Estas ocho conductas son la señal del śiṣṭācāra; pues los nobles las practican: Manu y, en verdad, también los Saptarṣi.

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

En todos los manvantara se recuerda así el śiṣṭācāra. Lo conocido por la audición (śruti) es ‘śrauta’; lo conocido por la memoria (smṛti) se llama ‘smārta’.

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

El dharma śrauta se funda en la ijyā y en el Veda; el dharma smārta se funda en el orden de varṇa y āśrama. Ahora expondré aquí también los miembros que señalan el dharma.

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

Quien, habiendo visto el hecho real, al ser preguntado no lo oculta y lo declara tal como ocurrió: ésa es la señal de la verdad.

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

Brahmacarya, japa, silencio y ayuno: tal es la forma de la austeridad, siempre severa, temible y difícil de practicar.

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

La unión de los animales, las ofrendas materiales (haviṣ), los himnos Ṛk-Sāma-Yajus, los sacerdotes ṛtvij y las dádivas (dakṣiṇā) se llama ‘yajña’.

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

Considerar a todos los seres como a uno mismo y obrar con mirada ecuánime tanto ante lo favorable como ante lo adverso: eso se recuerda como la ‘dayā’, la compasión plena.

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

Aunque sea insultado o golpeado, no insulta ni hiere; soporta con palabra, mente y acción: esa paciencia es recordada como ‘kṣamā’, el perdón.

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

Sea que esté protegido por su dueño o abandonado en la confusión, no tomar la riqueza ajena es proclamado ‘alobha’, ausencia de codicia.

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

No practicar el acto sexual, no albergar inquietud ni hablar en vano: el retraimiento de los sentidos es brahmacarya; eso se llama austeridad sin fisura.

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

Aquel cuyas facultades sensoriales, sea por interés propio o ajeno, no se lanzan a lo falso: ésa es la señal de śama, la serenidad interior.

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

Quien, ante los diez ámbitos del objeto y las causas de ocho señales, aun siendo contrariado no se irrita: ése es tenido por vencedor de sí mismo.

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

Cualquier bien muy amado, obtenido justamente, debe darse al virtuoso que lo merece: ésta es la señal del dāna, la dádiva sagrada.

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

El don es de tres clases: inferior, medio y supremo. De ellos, el supremo conduce al naiśreyasa, el bien último; el inferior se hace para lograr provecho propio.

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

La justa distribución, nacida de la compasión hacia todos los seres, es el camino medio; el dharma prescrito por Śruti y Smṛti es de naturaleza varṇa-āśrama.

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

Dharma es aquello que no se opone a la conducta de los nobles y es aprobado por los santos; no odiar lo indeseable y celebrar lo deseable.

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

Apartarse de gozo, ardor y tristeza es el desapego; el saṃnyāsa es depositar los actos, los hechos y los no hechos por igual.

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

Abandonar tanto lo hábil (bueno) como lo inhábil (malo) se llama nyāsa; las diferencias manifiestas residen en esta modificación carente de conciencia.

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

Conocer la diferencia entre lo consciente y lo inconsciente se llama jñāna; tal es el signo de los miembros auxiliares del dharma, según recuerda la Smṛti.

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

Los rishis conocedores de la esencia del Dharma lo expusieron antaño en el Manvantara de Svayambhuva; aquí os describiré el rito y orden de ese Manvantara.

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

Asimismo, en lo tocante al cāturhetra y al cāturvidyā, en cada Manvantara se establece una śruti (tradición védica) distinta.

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

Los himnos Ṛk, Yajus y Sāma—y las recitaciones según cada deidad—permanecen hasta el bhūta-saṃplava (pralaya); salvo uno: el Śatarudrīya.

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

El rito haitra y los stotra prosiguen como antes: stotra de ofrendas (dravya), stotra de cualidades (guṇa) y stotra de frutos (phala), igualmente.

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

Este es el cuarto stotra, llamado ābhijanaka, y es de cuatro clases; en todos los Manvantaras se practica conforme a los dioses que allí se manifiestan.

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

Brahmā establece para ellos un himno de alabanza en cuatro formas. Así también, el surgimiento de los conjuntos de mantras es cuádruple.

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

Aquí, en los Vedas, Atharva, Ṛg, Yajus y Sāman están cada uno por separado. La austera ascesis de los rishis que arden en tapas es sumamente difícil.

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

Los mantras se manifestaron aquí en los manvantaras anteriores. Por descontento, temor, dolor, gozo y aflicción, surgieron en cinco modos.

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

A los rishis les sobrevino, por azar, la visión llamada «Tāraka». Y la condición de rishi, la expondré aquí mediante sus signos.

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

Respecto del pasado y del porvenir, el rishi es llamado de cinco maneras. Por ello, expondré allí el origen āṛṣa de los rishis.

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

Cuando los tres guṇa están en equilibrio y sobreviene el gran disolverse universal, entonces los Vedas permanecen sin división: es un estado indecible, colmado de tamas.

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

Ese principio, en un inicio, actúa hacia el fin de la conciencia sin estar precedido por la inteligencia; mas cuando conciencia e intelecto van delante, la propia Conciencia lo pone en movimiento.

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

Ambos operan así, como el pez y el agua en el agua, inseparables; el sattva sostenido por la Conciencia actúa como naturaleza hecha de guṇa.

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

Por ser causa, su efecto entonces se pone en marcha; el objeto por su objetualidad, y el sentido por su condición de sentido, del mismo modo se manifiestan.

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

Con el tiempo que llega a su término, surgen las distinciones de naturaleza instrumental; entonces el Mahat y los demás principios se manifiestan y se consuman gradualmente.

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

Del Mahat surgió el Ahaṅkāra; de él se manifestaron los bhūta y los indriya. Y de los mismos bhūta nacieron, unos de otros, las diversas distinciones de los elementos.

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

Aquel que estaba completo en función y medios actuó de inmediato; como las chispas que brotan a un mismo tiempo de un carbón encendido.

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

Así también, los Kṣetrajña se desplegaron desde la causa en un solo instante; como el luciérnaga que de pronto se ve en la oscuridad.

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

Así también, desde lo No-manifestado se desplegó, ardiendo como una luciérnaga; y ese Mahān, con cuerpo, permaneció allí mismo donde comenzó su movimiento.

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

Allí mismo, en la entrada del pórtico, permaneció el Vibhū, el sabio. Mas el Mahat-tattva se comprende más allá del tamas, por su carácter distintivo.

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

Allí mismo, estando el sabio firme, la Śruti declara: «éste es el fin de la oscuridad»; y la inteligencia en transformación se manifestó en cuatro modos.

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

Conocimiento, desapego, señorío (aiśvarya) y dharma: este cuádruple conjunto; ha de saberse que son perfecciones connaturales del ser humano.

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

A ese Mahātman se le llama «perfección» por la transformación del cuerpo; pues él reposa en el interior de todos—él es también el Conocedor del Campo (kṣetrajña).

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

Por morar en la «puri» (la ciudad del cuerpo) se le llama Puruṣa; por conocer el campo (kṣetra) se le llama Kṣetrajña; y porque reposa junto con la buddhi, él es en verdad de esencia de despertar (bodha).

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

Para la plena consumación, él abarca lo manifiesto y lo no manifiesto, incluso lo insensible; así, el Kṣetrajña desplegado queda unido al conocimiento del campo.

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

En el tiempo de la expansión (vivṛtti), el ṛṣi, por sí mismo, con su buddhi revela al Supremo no manifestado; y porque hace resplandecer lo supremo, se recuerda en él la condición de Paramarṣi.

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

Del dhātu ‘ṛṣ’, cuyo sentido es el movimiento, se dijo al principio el nombre «nirvṛti»; y porque él mismo llegó a ser por sí, también se le recuerda como «ṛṣitā».

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

Son los hijos mentales de Brahmā, surgidos por sí mismos del Īśvara; al ir naciendo ellos, el Gran Supremo quedó circundado y extendido por todas partes.

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

Porque esos firmes sabios hacen resplandecer y alaban al Grande por todas partes mediante sus cualidades; por ello, el que ve lo supremo con la buddhi los llamó «Mahārṣi».

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

Ellos son hijos de los Īśvaras, tanto nacidos de la mente como nacidos directamente; dominan el ego (ahaṅkāra) y también la ascesis (tapas), y han alcanzado el estado de los ṛṣis.

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

Por ello, aquellos Saptarishis fueron conocidos por contemplar la esencia en el origen de los seres. Y los Ṛṣīkas, llamados hijos de los Ṛṣi, nacieron del vientre a partir de la unión sexual.

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

Esos Ṛṣi de gran vigor indagan los tanmātra y la verdad. Ellos, los Saptarishis, son contempladores de la Verdad suprema.

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

Los hijos de los Ṛṣīkas deben ser conocidos como Ṛṣiputraka. Pues ellos investigan el ṛta (verdad del dharma) y las distinciones según la esencia misma.

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

Por eso, también esos Saptarishis, mediante la visión suprema de la Śruti, contemplan: el Ātman no manifestado (Avyakta), el Gran Ātman (Mahān) y el Ātman como Ahaṅkāra.

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

Bhūtātman e Indriyātman: así se declara su conocimiento. Tales son estas estirpes de Ṛṣi; escucha ahora sus cinco nombres.

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

Bhrigu, Marichi, Atri, Angiras, Pulaha, Kratu, Manu, Daksha, Vasistha y Pulastya: éstos son los diez (Maharishis).

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

Ellos surgieron de la mente de Brahma, siendo por sí mismos de naturaleza divina; y como se les recuerda como rishis supremos, por eso se les llama Maharishis.

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

Estos rishis son hijos de los Ishvaras; sabedlo: Kavya (Shukra), Brihaspati, Kashyapa y Vyavana.

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

Utathya, Vamadeva, Apasya y Ushij; Kardama, Vishrava y Shakti; así como los Valakhilyas y Arvata.

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

Así han sido proclamados estos rishis, que por la austeridad alcanzaron la condición de rishi; ahora conoced también a los hijos de los rishis y a las rishikas nacidos del vientre.

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

Vatsara, Nagṛhū y Bharadvāja; asimismo el rishi Dīrghatamā, Bṛhaduktha y Śaradvata—también son recordados.

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

Vājaśravā, Śuci, Vaśyāśva y Parāśara; y también Dadhīca, Śaṃśapa y el rey Vaiśravaṇa—son mencionados.

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

Así fueron llamados estos ṛṣika; alcanzaron la condición de rishi por la visión de la Verdad. Son recordados como rishis y ṛṣika de naturaleza divina.

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

Todos ellos son forjadores de mantras—sabedlo en plenitud, oh oyentes. Bhṛgu, Kāvya, Pracetas y también Ṛcīka, de alma firme, están entre ellos.

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

Y también Aurva, Jamadagni, Vida y Sārasvata; así como Ārṣṭiṣeṇa, Yudhāji, Vītahavya y Suvarcasa—ellos igualmente (son autores de mantras).

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

Vainya Pṛthu, Divodāsa, Bādhyāśva, Gṛtsa y Śaunaka: así se recuerdan, diecinueve en total, los Bhṛgu célebres por la ciencia de los mantras.

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

Aṅgirā, Vaidyaga, Bharadvāja, Bāṣkali, Ṛtavāk, Garga, Śini y Saṃkṛti: también ellos son nombres venerables en la tradición sagrada.

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

Purukutsa, Māndhātā, Ambarīṣa, Yuvanāśva, Paurakutsa, Trasaddasyu y Dasyumān: nombres también resplandecientes por la gloria del Dharma.

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

Āhārya, Ajamīḍha, Tukṣaya, Kapi, Vṛṣādarbha, Virūpāśva, Kaṇva y Mudgala: también se cuentan en la sucesión de nombres meritorios.

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

Utathya, Sanadvāja, Vājaśravā, Ayāsya, Cakravartī y Vāmadeva: también ellos son recordados con veneración en la estirpe sagrada.

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

Asijo, Bṛhaduktha, el rishi Dīrghatamā y Kakṣīvān: éstos son recordados como los treinta y tres excelsos Ṛṣis de la estirpe Āṅgirasa.

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

Todos éstos son autores de mantras del linaje de Kāśyapa; sabed: Kāśyapa, Vatsāra, Naidhruva y Raibhya.

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

Asita y Devala: éstos son seis brahmavādines; y también Atri, Arvasana, Śyāvāśva y Gaviṣṭhira.

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

El sabio rishi Āvihotra y Pūrvātithi: así, estos tres grandes sabios son llamados forjadores de mantras.

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

Vasiṣṭha, Śakti y Parāśara; el cuarto es Indrapramati y el quinto, Bharadvasu.

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

El sexto es Maitrāvaruṇi y el séptimo, Kuṇḍina. Así deben conocerse estos siete Vasiṣṭha, proclamadores del Brahman.

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

Viśvāmitra, llamado Gādheya, Devarāta y Udgala; asimismo el sabio Madhucchandā y otro ṛṣi, Aghamarṣaṇa.

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

Aṣṭaka y Lohita; también Kata y Kola—ambos; luego Devaśravā, Reṇu, Pūraṇa y Dhanañjaya.

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

Estos trece deben ser conocidos como los más virtuosos entre los Kuśika, firmes en el dharma; y también Agastya, Aya, Dṛḍhāyu y Vidhmavāha.

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

Estos tres, firmes en el Brahman y entregados a la ascesis, poseen fama suprema. También se menciona a Manu Vaivasvata, al rey Ela y a Purūkhā.

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

Entre los kṣatriyas, estos dos ‘cara’ (fundadores de gotra) deben ser conocidos como recitadores de mantras. Bhalandana, Vatsa y Saṃkīla: esos son los tres.

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

Estos son recordados como los mantrakṛta y los pravara más eminentes de los vaiśya. Así se ha declarado que son noventa los mantras compuestos por los ṛṣi. Oh brahmanes, kṣatriyas y vaiśyas, conoced por sus nombres a los hijos de los ṛṣi.