Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Purāṇa, en la sección anterior, en el segundo anuṣaṅga-pāda, el capítulo vigésimo tercero llamado “Elogio de la conducta de Dhruva”. Sūta dijo: al oír esto, los Sunaya, aún con dudas, preguntaron de nuevo a Romaharṣaṇa por una respuesta más amplia.

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

Has dicho con amplitud: «acepta los gṛha»; ¿cómo son las moradas de los dioses y cómo he de describir los astros luminosos?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

Expón todo esto, y también la determinación acerca de los luminares. Dijo Vāyu: al oír sus palabras, entonces Sūta quedó recogido y atento.

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

Entonces pronunció la palabra suprema que resolvía sus dudas, tal como en este asunto han dicho los muy sabios con inteligencia nacida del conocimiento.

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

Ahora os declararé el origen del Sol y la Luna, y cómo aquí se recuerdan el Sol y la Luna como gṛha, moradas divinas.

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

Después expondré el origen del Agni triple: el fuego divino, el fuego material, y el fuego no nacido de vientre (abyoni) y el terrestre (pārthiva).

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

Al disiparse la noche, en el tiempo de Brahmā, de nacimiento no manifiesto, todo esto era aún no diferenciado y estaba cubierto por la tiniebla nocturna.

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

Cuando en este mundo, al disolverse todos los seres, se extinguieron las distinciones, allí el Bienaventurado Svayambhū se manifestó para consumar el orden del universo.

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

Deseoso de manifestarse, vagó como una luciérnaga; y entonces vio el Fuego, al comienzo del mundo, asentado en la tierra y en las aguas.

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

Para la luz, el Señor lo contuvo y lo dividió en tres; y el viento que en este mundo es de naturaleza terrenal (densa) es llamado ‘Agni’.

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

Lo que arde en el Sol es recordado como Śuci-Agni; y lo que es de naturaleza eléctrica y mora en las aguas debe conocerse—ahora expondré sus señales.

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

El fulgor del rayo, el fuego del vientre y el resplandor solar: tres luces supremas nacidas del seno de las aguas. Por eso el Sol, bebiendo las aguas, brilla en el cielo con sus rayos.

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

El fuego penetrado por el poder del rayo, que se manifiesta como lluvia, no se apaga con el agua. Y el Pāvaka que mora en el vientre humano tampoco es dominado por las aguas.

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

Por ello, lo solar, lo eléctrico y el fuego jāṭhara son luces sin combustible. Parte de ese tejas se considera oculto en las aguas, y parte se ve manifiesto sin necesidad de leña.

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

El fuego obtenido al frotar la leña se apaga con el agua. El Agni pavamāna, lleno de llamas, es resplandeciente; mas el fuego jāṭhara se recuerda como sin brillo exterior.

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

Y esa luz blanca en el disco, sin calor y sin embargo iluminadora, es la prabhā solar. Ella se pone en el Devākara (el Sol) con tan solo un ‘pāda’.

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

En la noche, la noche entra en el Fuego; por eso resplandece aun desde lejos. Y cuando el Sol vuelve a levantarse, el calor de naturaleza ígnea entra en Surya.

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

Por una porción del fuego terrenal, este fuego arde con ardor. En el fulgor solar-ígneo están tanto el resplandor como el calor.

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

Por su mutua penetración, se nutren el uno al otro. En la mitad norte de la tierra (se halla uno), y en la del sur se halla también Agni.

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

Cuando el Sol vuelve a alzarse, la Noche entra en las aguas. Por ello, por la entrada del día y la noche, las aguas se vuelven cálidas.

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

Cuando el Sol vuelve a ponerse, el Día entra en las aguas. Por eso, en la noche, las aguas se ven de nuevo blancas y resplandecientes.

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

Por este orden gradual, las aguas penetran sin cesar en la mitad sur y norte de la tierra, siguiendo el amanecer y el ocaso, a lo largo del día y la noche.

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

El Sol que arde bebe las aguas con sus rayos; aunque mezclado con el fuego terrenal, es recordado como divino y puro.

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

Ese fuego puro, como de mil pies y resplandeciente cual vasija de ghee, toma las aguas de todas partes por medio de mil conductos.

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

Aguas de río, aguas del océano y aguas de pozo por doquier; las que están en lo inmóvil y en lo móvil, y las aguas de acequias y canales—todas ellas.

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

Sus mil rayos manifiestan el frío, la lluvia y el calor; y de ellos, cuatrocientos conductos derraman la lluvia en formas variadas.

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

Los rayos llamados Candana, Sādhya y Kūtanā-Akūtanā—todos, de nombre ‘Amṛtā’, engendran la lluvia.

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

De ellas surgen de nuevo otros trescientos rayos nacidos del hielo; llamados Dṛśyā, Meghā, Yāmya y Hradinī, producen la nieve.

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

A ellas se las llama ‘Candrā’; sus resplandores (gabhasti) son de luz medida. También existen Śuklā, Kuhakā, Gāvo y Viśvabhṛt.

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

Los trescientos rayos llamados ‘Śuklā’ son todos engendradores del Dharma; reparten por igual los canales (nāḍī) para hombres, Pitṛs y devas.

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

Él sacia aquí a los hombres con hierbas medicinales, a los Pitṛs con svadhā, y a todos los devas con amṛta: a los tres, con tres ofrendas.

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

En primavera y en verano, Él abrasa con trescientas radiancias; y en la estación de lluvias y en otoño, derrama la lluvia con cuatrocientas radiancias.

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

En hemanta y en sisira, Él suelta la nieve con trescientos rayos; (como formas del Aditya) son Indra, Dhata, Bhaga, Pusha, Mitra, Varuna y Aryama.

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

Anshu, Vivasvan, Tvashtri, Savita y Vishnu—éstas son (formas del Aditya); en el mes de Magha es Varuna, y en Phalguna se recuerda a Pusha.

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

En el mes de Chaitra es Detomshu; en Vaishakha es Dhata (el que calienta); en Jyeshtha llega a ser Indra; y en Ashadha es Savita-Ravi.

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

En el mes de Shravana es Vivasvan; en Proshthapada se recuerda a Bhaga; en Ashvayuja es Parjanya; y en Kartika son Tvashtri y Ravi.

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

En el mes de Mārgaśīrṣa, el Sol se manifiesta como Mitra; en Pauṣa, como el eterno Viṣṇu. En la obra solar de Varuṇa actúan cinco mil rayos.

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

Con seis mil rayos actúa el dios Pūṣā; con siete mil, Aśu. Con ocho mil, Dhātā; y con nueve mil rayos, Śatakratu (Indra) cumple su función.

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

Savitā avanza con diez (mil) rayos; Bhaga avanza con once. Sitra arde con siete rayos; y Tvaṣṭā también arde con ocho (mil) rayos.

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

Aryamā avanza con diez (mil) rayos; Parjanya arde con nueve. Y Viṣaṇu, con seis mil rayos, calienta a Medinī (la Tierra).

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

En primavera, el Sol es kapila (rojizo); en verano, Arka resplandece con brillo de oro. En las lluvias es de color blanco; y en otoño, Bhāskara luce un tono pálido.

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

En la estación hemanta, el Sol es de color cobrizo; en la śaiśira, Ravi se muestra rojizo. Así se conocen los colores del Sol, nacidos de las estaciones.

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

El Sol deposita fuerza en las hierbas medicinales y, mediante la svadhā, sacia también a los Pitṛ. Aun entre los dioses es causa del amṛta; pero ese triple don no lo concede indistintamente a los tres.

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

Así, los mil rayos solares, que obran para el bien del mundo, al llegar las estaciones se dividen y hacen brotar en las aguas corrientes de frío y de calor.

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

Así, este orbe blanco y resplandeciente es llamado Surya. Es el sostén y también la matriz de las constelaciones, los planetas y Soma (la Luna).

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

La Luna, las constelaciones y todos los planetas han de saberse nacidos del Sol. El señor de las constelaciones es Soma, y el rey de los planetas es Divākara (el Sol).

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

Los cinco planetas restantes deben conocerse como formas del Señor, que se mueven según su voluntad. En la recitación se dice: Agni es llamado Āditya, y el agua es recordada como Candra.

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

Escuchad bien las naturalezas de los grahas restantes, tal como se describen. Skanda, generalísimo del ejército de los dioses, es recitado como el graha Aṅgāraka (Marte).

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

Los sabios versados en el conocimiento védico dicen que el graha Budha es Nārāyaṇa. Y Rudra mismo es Vaivasvata: Yama en persona, señor de los mundos.

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

Śanaiśvara es el gran planeta, el más excelso entre los dvija, de marcha lenta. Y los dos maestros de dioses y asuras—Śukra y Bṛhaspati—son grandes planetas resplandecientes.

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

Ambos—Śukra y Bṛhaspati—son hijos de Prajāpati. Todo el Triloka tiene su raíz en Āditya; no hay duda de ello.

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

De Él surge el universo entero, con dioses, asuras y humanos; de Él proceden Rudra, Upendra, Indra y Chandra, y también los brahmanes excelsos que moran en el cielo.

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

Él es el fulgor pleno de todos los fulgurantes, el tejas que impregna todos los mundos; Él es el Alma de todo, Señor de todos los lokas: Mahadeva, Prajapati.

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

El Sol mismo es la deidad suprema de los tres mundos, como un tridente sagrado; de Él nace todo, y en Él mismo todo se disuelve.

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

¡Oh vipras! El ser y el no-ser de los mundos, en tiempos antiguos, emanaron de Aditya; el astro que el universo debe conocer es Ravi, resplandeciente y de brillo excelso.

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

Aquí, instantes, muhūrtas, días, noches y todas las quincenas nacen una y otra vez, y una y otra vez llegan a su fin.

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

Meses, años, estaciones y yugas—todo ello; sin ese Aditya no existe cómputo del Tiempo.

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

Sin el Tiempo no hay Nigama, ni iniciación, ni orden de ritos diarios; y sin la división de las estaciones, ¿de dónde vendrían flor, raíz y fruto?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

¿De dónde vendría la maduración de las cosechas, o siquiera el conjunto de hierbas y plantas medicinales? Cesan los tratos de los seres, en el cielo y aquí también.

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

Sin Bhāskara, el que abrasa al mundo, ¿quién detendría al ladrón llamado oscuridad? Él mismo es el Tiempo y es el Fuego: Prajāpati de doce formas.

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

¡Oh, excelsos dvijas! Él abrasa los tres mundos con todo lo móvil e inmóvil; es un cúmulo de fulgor que destruye la oscuridad de todos los ámbitos.

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

Siguiendo el sendero supremo, con los resplandores de Vāyu este mundo es abrasado por doquier: a los lados, arriba y abajo.

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

Como una lámpara luminosa suspendida en medio de la casa, así destruye por igual la oscuridad: a los lados, arriba y abajo.

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

Así también el Sol, de mil rayos, rey de los astros y señor del mundo, ilumina con sus resplandores a todo el universo por todas partes.

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

De los mil rayos del Sol mencionados antes, hay de nuevo siete rayos supremos: los que guían el curso de los planetas.

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

Esos siete rayos son: Suṣumṇā, Harikeśa, Viśvakarmā, Viśvaśravā; y otros dos—Saṃpad y Vasurata—sumamente excelsos.

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

Luego se celebra otro rayo llamado Arvāvasu, y otro más conocido como Svarāṭ. Suṣumṇā es un rayo del Sol que nutre incluso a la Luna cuando está menguante.

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

Se proclama que Suṣumṇā se mueve tanto en lo transversal como hacia lo alto. La que está al oriente es llamada Harikeśa, y también se la conoce como Ṛkṣayoni.

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

Al sur, el rayo llamado Viśvakarmā acrecienta a Budha. Y el que está al occidente es Viśvaśravā, recordado por los sabios como Śukrayoni.

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

El rayo llamado Saṃpadvasu es la yoni, la fuente de Lohita (Marte). Y el sexto rayo, Arvāvasu, es declarado la yoni de Bṛhaspati (Júpiter).

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

Y por el rayo Svarāṭ, también Śanaiścara (Saturno) es nutrido. Así, por el poder del Sol, los planetas, las constelaciones y las estrellas resplandecen.

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

Todas ellas se mueven en el cielo, y este universo vuelve a girar una y otra vez; como no se consumen, por eso reciben el nombre de “nakshatras”.

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

Estos ámbitos aparecen primero con sus rayos; luego el Sol, causante de los nakshatras, toma sus ámbitos conforme al orden.

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

Quienes han cruzado aquí por el mérito, al término de su mérito hallan amparo en los grahas; por hacer cruzar se llaman “tárakas”, y también por su blancura resplandeciente son “tárakas”.

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

De lo celeste, lo terrenal y lo nocturno, en todos los aspectos; Aditya, con su fulgor, toma sin cesar todo, incluso el resplandor del tapas de los ascetas.

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

Entre las raíces verbales, ‘svan’ se considera también con el sentido de ‘syandana’, es decir, hacer fluir; por hacer fluir el tejas y las aguas, se le tiene por Savitā.

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

La raíz ‘cadi’ se declara de muchos sentidos y expresa el hlādana, el gozo; y se contempla también en la blancura, en la condición de amṛta y en la frescura.

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

Los mandalas divinos del Sol y de la Luna, resplandecientes en el cielo, son blancos, hechos de agua y fulgor, semejantes a una vasija redonda y auspiciosos.

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

Allí se recuerda que el mandala de Śaśin (la Luna) es de esencia de agua densa; y que el mandala blanco de Bhāskara (el Sol) es de esencia de fulgor denso.

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

Todos los devas entran por doquier en estos ámbitos; y en todos los manvantaras permanecen amparados por las constelaciones, el Sol y los grahas.

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

Esos lugares son en verdad moradas de los devas y se conocen por esos mismos nombres; el Sol entra en la sede «saura», y Soma (la Luna) del mismo modo en la sede «saumya».

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

Śukra entra en la morada llamada Śaukra, resplandeciente con dieciséis rayos. Bṛhaspati entra en la morada Jaiva, y Lohita (Marte) en la morada Lauhita.

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

Śanaiścara (Saturno) entra en la morada llamada Śanaiścara; y el deva, del mismo modo, en Śānaiscara. Luego Budha entra en la morada Baudha, y Svarbhānu se asienta en su propia morada.

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

Todas las nakṣatra entran en sus propios asientos estelares. Todas estas moradas planetarias se vuelven casas luminosas para las almas de buen mérito.

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

Al comienzo del kalpa, esto se puso en marcha y fue creado por Svayambhū (Brahmā). Estas moradas permanecen hasta que llega el gran diluvio de la disolución (pralaya).

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

En todos los manvantara, esas moradas de los devas existen ciertamente. En esas moradas, los dioses presidentes (abhimānī) vuelven una y otra vez a establecerse.

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

Los dioses que pasaron con el pasado, los que serán con el porvenir y los que permanecen con el presente—son los suras firmes. En este manvantara, los grahas son recordados como ‘vaitānika’.

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

Vivasvān, hijo de Aditi, es el Sol en el manvantara de Vaivasvata. Y el dios Soma, llamado Tviṣi e hijo de Dharma, es recordado como un Vasu.

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

A Śukra hay que reconocerlo como deidad: es un Bhārgava, sacerdote de los asuras. Y el dios llamado Bṛhattejā, hijo de Aṅgiras, es recordado como el ācārya de los dioses.

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

Budha es encantador y se le recuerda como hijo de Tviṣi. Y Śanaiścara, llamado Virūpa, es el hijo de Saṃjñā de Vivasvān.

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

De Agni, en Vikeśyā, nació Yuvā, señor de Lohita. Y las nakṣatras llamadas Ṛkṣa son recordadas como Dākṣāyaṇī, las hijas de Dakṣa.

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

Svarbhānu, hijo de Siṃhikā, es el asura que aflige a los seres; se le celebra como soberbio frente a Soma, las constelaciones, los planetas y el Sol.

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

Se han dicho estos lugares y también las deidades que los habitan; la morada de Vivasvat, el Sol de mil rayos, es blanca y hecha de fuego.

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

La sede del fulgor del de mil rayos es también blanca y acuosa; y la morada del hermoso Pañcaraśmi (la Luna) se recuerda como acuosa y de tono oscuro.

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

La morada de Śukra es también blanca, acuosa, como un loto, con dieciséis rayos; y el lugar de Bhauma, de nueve rayos (Marte), es acuoso y de color rojo.

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

La vasta morada de Bṛhaspati, de doce rayos, es verdosa y acuosa; y la casa de Manda (Saturno) se dice de ocho rayos, acuosa y de color negro.

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

El lugar tenebroso de Svarbhanu es morada del ardor que aflige a los seres; sábese que todas las estrellas tienen rayos de naturaleza acuosa.

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

Son amparo de los ilustres por su mérito y de color muy blanco; sábese que son de esencia de agua densa, creados ya al inicio del kalpa.

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

Por la unión con los rayos de Aditya se los recuerda como de esencia luminosa; el diámetro de Savitri (el Sol) se dice de nueve mil yojanas.

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

La extensión de ese mandala, según la medida, se dice triple; y la extensión de Shashi (la Luna) se recuerda como doble de la del Sol.

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

Haciéndose igual a ambos, Svarbhanu se desliza hacia abajo; al alzar la sombra de la Tierra, se forma una figura en forma de mandala.

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

La vasta morada de Svarbhānu es la tercera, hecha de tinieblas; saliendo del Āditya, en los tiempos de parva se dirige a Soma, la Luna.

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

Desde Soma llega al Āditya y de nuevo retorna en los parvas solares; pues es rechazado por Svarbhā, el resplandor, por eso se le llama Svarbhānu.

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

Bhārgava (Venus) se determina según la medida de la decimosexta parte de la Luna; conforme al diámetro de su mandala y a la norma del yojana.

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

Bṛhaspati se conoce como un pāda menor que Bhārgava; y un pāda menor que Bṛhaspati se recuerdan tanto Bhauma (Marte) como Saura (Saturno).

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

Budha (Mercurio) es un pāda menor que aquellos dos en extensión y en su orbe; y las formas de estrellas y constelaciones también son, en verdad, corpóreas y resplandecientes.

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

El conocedor de la verdad debe saber que las constelaciones de forma semejante a Budha, según su extensión y su círculo, están por lo común unidas al yoga de la Luna (Candra-yoga).

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

Las formas estelares como nakshatras son menores unas respecto de otras; su separación se dice de quinientas, cuatrocientas, trescientas y doscientas yojanas.

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

Los círculos estelares del oriente y del occidente están próximos entre sí; su intervalo es sólo de media yojana, y no hay nada más corto que eso.

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

Por encima de ellos hay tres planetas que avanzan a gran distancia: Saura, Angirasa y Vakra; deben conocerse como de movimiento lento.

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

Por debajo de ellos hay de nuevo cuatro grandes planetas: Surya, Soma (Chandra), Budha y Bhargava (Shukra); éstos son de curso veloz.

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

Tantas son las miríadas de estrellas como los ṛkṣa (nakṣatras) por doquier; por el rito y la norma, su curso estelar ha sido establecido.

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

En esos nakṣatras, el curso del Sol se hace bajo y alto según el orden del ayana; y en los tiempos de parva, la Luna se halla en la senda del Uttarāyaṇa.

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

Por hallarse en lo alto, se ve pronto con rayos nítidos; entonces se acoge a la senda más baja del camino del Dakṣiṇa.

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

En la luna llena y en la luna nueva, el Sol queda siempre velado por la línea de la tierra; no se ve a su debido tiempo y pronto se pone.

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

Por eso, en la amāvāsyā se ve al Niśākara (la Luna) cuando está en la ruta del norte; mas por ley, en la ruta del sur no se le ve.

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

Por la conjunción de los movimientos de los astros, el Sol y la Luna quedan velados; en los equinoccios, su ocaso y su orto acontecen a la misma hora.

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

En las sendas del norte hay diferencia entre su ocaso y su orto; en la luna llena y en la luna nueva debe conocerse tal distinción, pues ambos siguen la rueda de los astros.

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

Cuando el Sol, colmado de rayos, recorre la senda del dakṣiṇāyana, entonces parece deslizarse hacia abajo, por debajo de todos los planetas.

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

Trazando un amplio círculo, la Luna se mueve por encima de él; y todo el mandala de las constelaciones se extiende aún más alto que Soma.

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

Por encima de las nakṣatras está Budha (Mercurio), y por encima de Budha está Bhārgava (Śukra, Venus); por encima de Bhārgava está Vakra (Maṅgala, Marte), y por encima de Vakra está Bṛhaspati (Júpiter).

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

Por encima de ello está Śanaiścara; por encima, el círculo de los Saptarṣi; y aún sobre esos siete ṛṣi, la estrella Dhruva permanece estable en lo alto.

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

En medidas de cientos de yojanas y de miles duplicados, hacia lo alto se disponen, en orden, las distancias entre estrellas y planetas.

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

Los planetas, y también la Luna y el Sol, con fulgor divino en el cielo, se unen siempre a las constelaciones y avanzan en un orden fijado.

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

Los planetas, las estrellas y el Sol tienen posiciones bajas y altas, y también movimiento recto; su encuentro y su separación los contempla el pueblo a la vez.

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

Estos se hallan unos en otros y se enlazan mutuamente; los sabios han de comprender que su unión se conoce sin confusión ni mezcla.

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

Así se ha expuesto la disposición de la Tierra, del orden sagrado de la Jyotiṣa, y también de los continentes, los océanos y las montañas.

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

En cuanto a las regiones (varṣa), los ríos y quienes habitan en ellos: en estos mismos nakṣatra han surgido todos los graha (planetas).

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

Vivasvān, hijo de Aditi, el Sol (Sūrya), en el manvantara de Cākṣuṣa nació en Viśākhā; es el primero entre los graha.

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

Soma, resplandeciente, hijo de Dharma y de Vasu, el Niśākara de rayos frescos, nació en el nakṣatra Kṛttikā.

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

Śukra, hijo de Bhṛgu, de dieciséis rayos, surgió después del Sol; es el más excelso entre los tārā-graha y apareció en el nakṣatra Tiṣya.

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

Brihaspati, planeta de doce rayos, hijo de Angirasa, nació en las Purva Phalguni; es venerado como el Gurú del mundo.

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

El planeta (Mangala), de nueve rayos y cuerpo rojizo, hijo de Prajapati, nació en las Purva Ashadha; así lo atestigua la Shruti.

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

En Revati nació Sauri Shanaishchara (Saturno), de siete rayos; y en Dhanishtha surgió el benigno Budha como planeta de cinco rayos.

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

Shikhi, hecho de tinieblas, hijo de Mṛtyu, causante de la ruina de las criaturas, nació en Ashlesha: es el gran planeta que todo lo arrebata.

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

Así también, en los nakshatras Dakshayani que llevan sus propios nombres, ellos quedan exaltados; y Rahu, lleno del poder de la oscuridad, es por naturaleza un orbe negro.

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

En el nakshatra Bharaṇī surgió el planeta llamado Candrārkamardana, el que somete a la Luna y al Sol. Estas estrellas y planetas, como Bhārgava y otros, deben ser conocidos.

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

En las aflicciones del nakshatra natal, se cae en imperfección. Se es tocado por esa falta; por ello debe cultivarse devoción al planeta correspondiente.

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

De todos estos planetas, el primero es llamado Āditya, el Sol. Entre los tārā-graha destaca Śukra; y entre los ketu, Dhūmavān, el cometa.

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

Para los planetas distribuidos en las cuatro direcciones, Dhruva es como el clavo del eje. Entre los nakshatra destaca Śraviṣṭhā; y entre los ayana, Uttarāyaṇa es el principal.

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

Entre los cinco tipos de año, el primero se recuerda como Saṃvatsara. Entre las estaciones, Śiśira; y entre los meses, Māgha es el principal.

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

Entre las quincenas se exalta la quincena luminosa (Śuklapakṣa); entre las tithis, la Pratipadā; y en la división de día y noche se proclama también el ‘ahaḥ’ (el día).

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

Entre los muhūrta, el muhūrta primero pertenece a la deidad Rudra; y el kṣaṇa comienza desde el nimeṣa y demás—oh excelsos conocedores del Tiempo, esto es Kāla.

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

El yuga que comienza en Dhaniṣṭhā y concluye en Śravaṇa se dice de cinco años; según la particularidad del curso del Sol, gira como una rueda.

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

Por ello, Divākara (el Sol) es recordado como el Tiempo, y los sabios lo llaman Īśvara; él impulsa y también detiene a los seres de cuatro clases.

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

Y aun de ello, el impulsor directo es el propio Bhagavān Rudra, el Deva manifiesto; así queda establecida, por determinación del sentido, la disposición del jyotiṣa.

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

Para el orden del trato en el mundo, esto fue creado por el Señor Īśvara; y por medio de Uttarāśravaṇa fue también compendiado y fijado en Dhruva.

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

Se extiende por todas partes entre ellos, como si estuviera en forma circular; y al comienzo del kalpa, el Bhagavān lo puso en marcha con sabia intención.

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

Él tiene soporte y sentido de ‘yo’, y es la esencia luminosa de todo; éste es el asombroso resultado del Pradhāna de forma universal (Vaiśvarūpa).

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

Nadie puede contarlo con exactitud; el ser humano, con mirada mundana, no puede medir el ir y venir de los astros luminosos.

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

Por la Āgama, la inferencia y la coherencia de la percepción directa—tras examinarlo finamente con la inteligencia—el sabio debe sostener la śraddhā (fe).

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

La vista, el śāstra, el agua, la escritura, el cálculo y la inteligencia: estos cinco, oh brāhmaṇas, son las causas para discernir el cómputo de la astrología sagrada.