Adhyaya 53

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, dentro del relato de Sagara, está el capítulo quincuagésimo segundo llamado “Aśvamocana”. Dijo Jaimini: cuando ellos estaban allí sentados, Vāyu, incitado por Vāsava (Indra), en ese mismo instante arrebató el caballo y lo llevó a Rasātala.

Verse 2

अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः

Al no ver todos el caballo, Vāyu, siempre veloz, lo arrebató y, oh rey, por ese mismo camino lo condujo hasta la presencia del sabio Kapila.

Verse 3

ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्

Entonces, al perderse el caballo, todos los hijos del rey quedaron turbados; recorrieron toda la tierra, buscando sin cesar al corcel.

Verse 4

विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्

Registraron la tierra entera, con sus ciudades, montes y bosques; pero al no ver al animal del sacrificio, les sobrevino una gran aflicción.

Verse 5

ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्

Luego llegaron a Ayodhyā, rodeada de ṛṣis; al ver a su padre, se postraron y le comunicaron todo lo sucedido.

Verse 6

परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः

Tras recorrer la tierra, nos asentamos en la morada de Varuṇa; y aun estando guardado, ante nuestros ojos, alguien se llevó el corcel.

Verse 7

इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः

Al oírlo, el rey excelso, poseído por la ira, les dijo: “¡Oh los más adármicos! Partid todos, para no volver jamás.”

Verse 8

कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः

¿Cómo, estando vosotros vivos, oh de ánimo cobarde, se perdió? En verdad os digo: sin el corcel, no hay retorno aquí para vosotros.

Verse 9

ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह

Entonces regresaron de allí, se reunieron y se dijeron: “Aún hoy no se ve el corcel; ¿qué haremos ahora?”

Verse 10

वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्

Hemos registrado la tierra entera, con montes, bosques y selvas; y no aparece el corcel, ni hay noticia suya en parte alguna.

Verse 11

तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्

Entonces dividieron la tierra desde el océano hasta el confín de Pātāla, y entrando en Pātāla fueron en busca del corcel sagrado.

Verse 12

इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः

Tomada así la decisión, con cruel determinación, todos comenzaron a cavar la tierra desde la orilla del océano, por doquier.

Verse 13

तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्

Mientras cavaban, la Tierra, muy afligida, gimió con fuerza; y los seres, al ver sus actos, prorrumpieron en clamores.

Verse 14

ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ

Luego excavaron el Bhārata-khaṇḍa, lo arrancaron del suelo y arrojaron al océano una porción de tierra de mil yojanas.

Verse 15

आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः

Los hijos del rey, cavando hasta el fondo de Pātāla, vieron allí al caballo que vagaba por el inframundo.

Verse 16

संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः

Entonces todos, reuniéndose por todas partes, se llenaron de júbilo; por satisfacción unos rieron y otros, colmados de gozo, danzaron.

Verse 17

ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्

Y vieron al gran Mahatma Kapila, de fulgor resplandeciente: anciano, sentado en padmāsana, con la mirada fija en la punta de la nariz.

Verse 18

ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः

Con la cabeza y el cuello rectos y alargados, el pecho firme hacia delante; su propio fulgor, pleno por doquier, se expandía en todas direcciones.

Verse 19

प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्

Resplandecía en torno como lámpara en lugar sin viento; su forma era un cuerpo hecho de conocimiento total, iluminado desde lo íntimo.

Verse 20

समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्

Su mente había entrado en samādhi, semejante a un océano sereno; elevado en el yoga, conforme al rito, su ánimo se fundía en el objeto de contemplación.

Verse 21

च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्

Al ver allí al más excelso de los yoguis, sereno y fulgurante como fuego ceñido de una guirnalda de llamas, permaneciendo en pie, se consultaron entre sí.

Verse 22

मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः

Oh rey, por un instante cayeron en un temor supremo; luego, impulsados por el Tiempo, dijeron: «Este es el ladrón del caballo».

Verse 23

परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः

Los de alma perversa rodearon a Kapila, el más excelso de los sabios; y, cercándolo, dijeron: «Este es el ladrón, no hay duda».

Verse 24

अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः

«Este es, en verdad, el ladrón del caballo; de mala intención, debe ser muerto por nosotros». Diciendo esto, todos aquellos de mente extraviada miraron al sabio, sentado como un hombre común.

Verse 25

आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः

De inmediato acometieron contra el sabio y lo llevaron cerca de la muerte. Dijo Jaimini: entonces, aunque turbado por la ruptura de su meditación, el muni de ánimo inconmovible (habló así).

Verse 26

क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः

Poseído por una gran ira, Kapila se agitó entonces; ultrajado por aquellos de alma perversa, aun el inconquistable se estremeció.

Verse 27

व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः

Se desplegó como el fuego al fin del kalpa, avivado por los vientos; de su cuerpo, profundo como el océano, brotó el fuego de la ira.

Verse 28

दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः

Como el fuego de Saṅkarṣaṇa, dispuesto a abrasar los mundos del Pātāla; encendido por el roce de la ira nacida del ultraje, resplandeció.

Verse 29

उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे

Con fulgor semejante a un disco de fuego, abrió entonces los ojos; oh rey, por un instante ambos ojos brillaron de un rojo intensísimo.

Verse 30

पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्

Como dos montes Puṣpavanta surgidos en el crepúsculo oriental en el cielo; aun así, con aquellos ojos alzados, contempló a los hijos del rey.

Verse 31

अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः

Al cambiar el tiempo, el grave Kṛtānta miró con ira; de sus dos ojos brotaron de súbito chispas y llamas del fuego sagrado.

Verse 32

निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः

Aquellas llamas se esparcieron por todas las direcciones como un continuo fuego del fin de los tiempos; con nubes de humo, arrojaban una y otra vez torrentes de chispas.

Verse 33

मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः

Las llamas del fuego de la ira del muni abrasaron las direcciones por doquier; aquellas llamas, con honduras terribles como vientre de serpiente, salieron de sus ojos.

Verse 34

विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः

Oh gran rey, resplandecieron como las llamas del Vaḍavāgni en el océano en calma; el fuego de la ira, con sus lenguas ardientes, llenó todos los confines del horizonte.

Verse 35

दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्

Cubriendo la bóveda del cielo, los redujo a todos a cenizas con su incendio.

Verse 36

सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्

Con estruendo, por el furor del viento enloquecido, giraban redes de fuego y humo; y con el polvo de la tierra alzado con violencia, el mundo entero quedó cubierto y sumamente afligido.

Verse 37

ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्

Entonces aquel fuego, como si rasgara el cielo por todas partes, con llamas azotadas por el ímpetu del viento, consumió al instante y sin dejar resto a los hijos de Urvīśa, enemigos de los dioses.

Verse 38

मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्

Ante la mirada de todos los mundos, salvo aquel caballo, el fuego de la ira redujo a cenizas, sin dejar resto, a los hijos de Sagara.

Verse 39

एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव

Así, por aquel fuego de la ira, los hijos de Sagara, de mente pecaminosa, ardieron de súbito, como árboles sin savia en un incendio del bosque.

Verse 40

दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह

Al ver la muerte de aquellos hijos de Sagara, de alma perversa, los dioses, junto con los rishis, quedaron asombrados y se dijeron unos a otros.

Verse 41

अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्

¡Ay!, el fruto de los terribles pecados no tarda; en este mundo, el fin de los hombres de alma impura es, en verdad, funesto e ineludible.

Verse 42

यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्

Si aquellos, grandes como montañas, despiadados y de mente cruel, perecieron a la vez, de súbito, como fuego en la hierba seca.

Verse 43

उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः

Eran causa de espanto para los seres y sumamente vituperados por los virtuosos; estos que arrebataban la vida entera, por fortuna, han llegado a su ruina.

Verse 44

परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्

Quien atormenta a otros, aborrecido por todos los mundos—¿qué hombre, obrando aquí el mal, puede hallar dicha?

Verse 45

विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः

Haciendo clamar a todos los seres, partieron llevados por sus propios actos; aquellos pecadores, heridos por el Cetro de Brahmā, cayeron al infierno por años eternos.

Verse 46

तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्

Por ello, los sabios deben realizar siempre obras virtuosas; y todo lo demás, censurado por el mundo, ha de abandonarse desde lejos.

Verse 47

कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः

Quien sabe que mientras viva debe esforzarse por el bien supremo, que se esfuerce; pues la vida es impermanente, no traicione a nadie.

Verse 48

अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः

Este cuerpo es siempre impermanente y los pasos son sumamente inconstantes; el samsara es también muy vacío—¿cómo habría de confiar el sabio?

Verse 49

एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः

Así, mientras los dioses y los grandes sabios conversaban entre sí, los hijos de Sagara, hechos leña del enojo del muni, perecieron.

Verse 50

निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः

Sus cuerpos quedaron de pronto calcinados y hechos ceniza; cubriendo la tierra con ceniza, aquellos hijos de Sagara, por sus propios actos, cayeron al instante en el infierno.

Verse 51

सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा

El fuego nacido de la ira consumió sin resto todos los océanos, y en un instante se dispuso a abrasar con facilidad todos los mundos.

Verse 52

भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः

Entonces los dioses, sobrecogidos de temor, se reunieron en el cielo y alabaron a aquel gran espíritu, deseando que se apagara el fuego de la ira.