Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 55
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः
Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode
Devanagari script
उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः / इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः / दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
Transliteration
upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ / ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ / dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt
Translation
Un huésped ha llegado a ti; por ello, hoy rinde el debido honor. Dicho por el muni, la ordeñadora ordeñó presto para el rey todo lo apropiado para el servicio del huésped, por reverencia al sabio.
Word by Word
उपागतःhaving arrived
उपागतः:
Karta (कर्ता/वर्ण्य)
TypeVerb
Rootउप + गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘having come/arrived’
त्वयाby you
त्वया:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्ग, तृतीया एकवचन
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-रूपेण हेत्वर्थ/अपादानार्थक-अव्ययप्राय (therefore/from that reason)
क्रियताम्let (it) be done
क्रियताम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट् (imperative), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘let it be done’
अद्यtoday
अद्य:
Adhikarana (अधिकरण/काल)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय
सत्कृतिःproper reception
सत्कृतिः:
Karta (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootसत्कृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘honouring/reception’
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय
उक्ताhaving been told
उक्ता:
Karta (कर्ता/वर्ण्य)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
मुनिनाby the sage
मुनिना:
Karana (करण/कर्तृ-निर्देश)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन
दोग्ध्रीthe milkmaid
दोग्ध्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदोग्ध्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
सातिथेयम्all hospitality items
सातिथेयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस-अतिथेय (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः ‘अतिथेयेन सह/युक्तम्’ (all that pertains to hospitality)
अशेषतःcompletely
अशेषतः:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअशेषतः (अव्यय)
Formपरिमाणवाचक-अव्यय (entirely/without remainder)
दुदोहmilked
दुदोह:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदुह् (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
नृपतेःof the king
नृपतेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन
आशुquickly
आशु:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootआशु (अव्यय)
Formशीघ्रार्थक-अव्यय (quickly)
यत्whatever
यत्:
Karma (कर्म/यद्-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; सम्बन्धसूचक (that which)
योग्यम्suitable
योग्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयोग्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘fit/suitable’
मुनिगौरवात्out of respect for the sage
मुनिगौरवात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootमुनि-गौरव (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान-हेतु) एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘मुनेः गौरवम्’ (reverence for the sage)