Adhyaya 32

Verse 1

कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥

Dijo Kapila: Quien, absorto en la vida doméstica, permanece en casa y practica sólo los deberes rituales, extrae de ellos el fruto del deseo y la ganancia, y una y otra vez los alimenta de nuevo.

Verse 2

स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्‍मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥

Tal persona, cegada por el deseo, se aparta del dharma del Señor. Con fe realiza sacrificios para los semidioses y los antepasados, pero no se interesa por la conciencia de Kṛṣṇa ni por el servicio devocional.

Verse 3

तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥

Esa persona, con la mente dominada por la fe y dedicada a votos para los antepasados y los semidioses, llega al mundo lunar; allí bebe el extracto de soma y luego regresa de nuevo a este planeta.

Verse 4

यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥

Cuando Hari reposa en el lecho serpentino de Ananta Śeṣa, todos los mundos de los apegados a lo material—incluidos los cielos como la luna—se disuelven en la aniquilación.

Verse 5

ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥

Los sabios no exprimen su propio deber (svadharma) por deseo y ganancia; desapegados, ofrecen sus actos, viven serenos y con conciencia purificada.

Verse 6

निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥

Al dedicarse al dharma de la renuncia, sin posesividad ni falso ego, y con la bondad pura obtenida al cumplir el propio deber y una conciencia plenamente purificada, uno se establece en su naturaleza y entra fácilmente en el reino de Dios.

Verse 7

सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥

Por la puerta del sol, esos liberados se acercan al Puruṣa de rostro universal, Señor de los mundos espiritual y material, causa suprema del surgimiento y la disolución de la prakṛti.

Verse 8

द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥

Los adoradores de la expansión Hiraṇyagarbha del Señor permanecen en este mundo material hasta el fin de dos parārdhas, cuando incluso Brahmā entra en la disolución.

Verse 9

क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥

Tras experimentar el tiempo inconmensurable de la naturaleza de tres guṇas, llamado dos parārdhas, el supremo Svayambhū, Brahmā, deseoso de replegar la creación, entra en lo no manifestado y cierra el universo material, cubierto por capas de tierra, agua, fuego, aire, éter, mente, objetos de los sentidos y demás; y así retorna a la Morada Suprema.

Verse 10

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥

Los yogīs, desapegados por el prāṇāyāma y el dominio de la mente, alcanzan el lejano Brahmaloka y entran en el Señor Brahmā. Tras abandonar el cuerpo, se funden en el cuerpo de Brahmā; por ello, cuando Brahmā se libera y va hacia Śrī Bhagavān, el Puruṣa eterno y el Brahman supremo, esos yogīs también, sin ego, ingresan con él en el Reino de Dios.

Verse 11

अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥

Por ello, madre querida, acógete con devoción al amparo directo de la Suprema Personalidad de Dios, que mora en el loto del corazón de todos los seres y cuya gloria se oye en las śruti.

Verse 12

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

Madre mía, Brahmā, el Vedagarbha, primero entre los seres móviles e inmóviles, junto con los ṛṣis, los yogeśvaras como Sanat-kumāra, los siddhas y los instauradores del yoga, por la visión de diferencia y el orgullo de ser hacedores, adoran a Bhagavān, el Puruṣa-ṛṣabha, como Brahman con atributos (saguṇa). Aunque se vuelvan desapegados por el karma sin deseo, cuando el Tiempo—forma del Señor—da inicio a la interacción de los tres guṇas, vuelven a girar en el saṁsāra y nacen de nuevo en las mismas formas y posiciones de antes. Incluso la opulencia de Parameṣṭhya es obra del dharma; tras disfrutarla, cuando los guṇas se entremezclan, regresan otra vez.

Verse 13

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

Madre mía, Brahmā, el Vedagarbha, primero entre los seres móviles e inmóviles, junto con los ṛṣis, los yogeśvaras como Sanat-kumāra, los siddhas y los iniciadores del yoga, por la visión de diferencia y el orgullo de ser hacedores, adoran a Bhagavān, el Puruṣa-ṛṣabha, como Brahman con atributos (saguṇa). Aunque se vuelvan desapegados por el karma sin deseo, cuando el Tiempo—forma del Señor—pone en marcha la interacción de los tres guṇas, vuelven a girar en el saṁsāra y renacen en las mismas formas y posiciones; incluso la opulencia de Parameṣṭhya es obra del dharma—tras disfrutarla, cuando los guṇas se entremezclan, regresan otra vez.

Verse 14

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

Madre mía, aunque alguien adore al Señor Supremo con un interés particular, en el tiempo de la creación, cuando comienzan a entrelazarse las tres modalidades, por el influjo del Tiempo regresan al mundo material Brahmā, el Vedagarbha, y los grandes sabios como Sanat-kumāra y los siddhas que establecen el yoga, reapareciendo en las mismas formas y posiciones de antes.

Verse 15

आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेदद‍ृष्टय‍ाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥

El rango parameṣṭhya y el gran poder también son construcciones del dharma; aun tras disfrutarlos, cuando se produce la mezcla de las modalidades, los deva-ṛṣis regresan de nuevo. Al inicio de la creación, por la fuerza del Tiempo, reaparecen en sus antiguas formas y posiciones.

Verse 16

ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्‍नश: ॥ १६ ॥

Quienes están demasiado apegados a este mundo material cumplen muy bien sus deberes prescritos con gran fe; cada día realizan por completo esas obras no prohibidas, pero su mente queda atada al fruto de la acción.

Verse 17

रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥

Impulsados por la modalidad de la pasión, estos hombres tienen la mente inquieta, están dominados por el deseo y no controlan los sentidos. Apegados a la esperanza del hogar, adoran a los antepasados cada día y se ocupan noche y día en mejorar la condición económica de su familia, sociedad o nación.

Verse 18

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥

A tales personas se las llama trai-vargika porque se interesan en dharma, artha y kāma. Son adversas a Hari, quien puede aliviar al alma condicionada, y no se sienten atraídas por las līlā-kathās de Madhudviṣa, dignas de oírse por Su poder trascendental.

Verse 19

नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा श‍ृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥

Ciertamente, por designio divino están extraviados quienes abandonan el néctar de las narraciones de Acyuta y escuchan historias impuras; se les compara con cerdos que comen excremento.

Verse 20

दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥

Esos materialistas van a Pitṛloka por la ruta meridional del sol, por el camino de Yama; pero luego regresan y nacen de nuevo en sus propias familias, reiniciando las mismas obras fruitivas desde el nacimiento hasta la muerte.

Verse 21

ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥

Cuando se agotan los frutos de sus méritos, por disposición superior caen sin remedio y, perdiendo de pronto su elevación, regresan a este mundo.

Verse 22

तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥

Por eso, madre querida, adora con todo tu ser al Señor Supremo; con bhakti apoyada en Sus cualidades, refúgiate en Sus pies de loto, dignos de veneración.

Verse 23

वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥

El bhakti-yoga aplicado a Bhagavān Vāsudeva engendra pronto desapego y conocimiento como visión de Brahman, es decir, realización del ser.

Verse 24

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥

Cuando la mente del devoto excelso se equilibra en las actividades de los sentidos, ya no toma diferencia entre lo agradable y lo desagradable; permanece en ecuanimidad trascendental.

Verse 25

स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥

Entonces el devoto se ve a sí mismo desapegado de la materia, de visión ecuánime, libre de ‘rechazable’ y ‘aceptable’, y se percibe elevado a la plataforma trascendental.

Verse 26

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । द‍ृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥

Sólo Bhagavān, la Suprema Personalidad, es conocimiento trascendental completo; pero según los diversos modos de comprensión, Él aparece como Brahman impersonal, como Paramātmā en el corazón, o como el Señor Personal y puruṣa-avatāra.

Verse 27

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्‍नश: ॥ २७ ॥

La comprensión común más elevada para todos los yoguis es el desapego total de la materia, alcanzable por diversos tipos de yoga.

Verse 28

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥

Quienes se apartan de la Trascendencia conocen la Verdad Absoluta mediante una percepción sensorial especulativa; por la especulación errónea, todo les parece relativo.

Verse 29

यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥

De la energía total, el mahat-tattva, manifesté el falso ego; de él surgieron las tres modalidades, los cinco grandes elementos, la conciencia del ser, los once sentidos y el cuerpo material. Del mismo modo, el universo entero procede del Señor Supremo, Śrī Bhagavān.

Verse 30

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥

Este conocimiento perfecto lo contempla quien, con fe y bhakti, practica yoga constantemente, mantiene el corazón recogido, permanece desapegado de la compañía material y, con renuncia, ve con claridad; siempre está absorto en el Supremo Señor.

Verse 31

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥

Madre venerable, ya te he expuesto este conocimiento, visión de Brahman, por el cual se comprende la verdad de la prakṛti y del puruṣa, y la relación entre ambos.

Verse 32

ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥

El jñāna-yoga centrado en Mí culmina en la condición nirguṇa y se caracteriza como bhakti. Ya sea por bhakti directa o por investigación filosófica, el destino es uno: Śrī Bhagavān, la Persona Suprema.

Verse 33

यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥

Así como un solo objeto, por tener muchas cualidades, es apreciado de modo distinto por los diversos sentidos, del mismo modo el Señor es uno; pero según las distintas prescripciones de las śāstras, parece manifestarse de maneras diferentes.

Verse 34

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

Mediante las obras y los sacrificios, la caridad, la austeridad, el estudio y la indagación filosófica; mediante el dominio de la mente y la conquista de los sentidos; mediante el sannyāsa y el cumplimiento de los deberes del varṇāśrama; mediante los diversos miembros del yoga y, ciertamente, el bhakti-yoga; mediante un dharma que porta signos tanto de apego como de desapego; mediante la comprensión del ātma-tattva y un vairāgya firme—el practicante realiza al Bhagavān tal como es, como saguṇa en el mundo y como nirguṇa en la trascendencia.

Verse 35

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

Por los diversos miembros del yoga y por el bhakti-yoga, y por un dharma que lleva señales tanto de apego como de desapego, el sādhaka que así procede se vuelve diestro en los caminos de la realización y apto para percibir a Bhagavān.

Verse 36

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण द‍ृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वद‍ृक् ॥ ३६ ॥

Cuando se comprende el ātma-tattva y se cultiva un vairāgya firme, el sādhaka experimenta al Bhagavān, auto-luminoso, tanto como saguṇa como como nirguṇa trascendente.

Verse 37

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥

Madre mía, te he expuesto la naturaleza del bhakti-yoga en cuatro modalidades; y también te he explicado cómo el Tiempo eterno, de curso imperceptible, persigue a los seres vivientes.

Verse 38

जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥

Para el ser viviente hay muchas formas de existencia material, forjadas por el karma realizado en la ignorancia. Madre mía, cuando el alma entra en ese olvido, no puede comprender dónde terminarán sus andanzas.

Verse 39

नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥

Dijo el Señor Kapila: Esta enseñanza no debe impartirse jamás al envidioso, al indócil ni al de conducta impura; tampoco al soberbio, al de mente dividida, ni al hipócrita que sólo enarbola la bandera del dharma.

Verse 40

न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥

No se instruya a quien es demasiado codicioso y tiene la mente aferrada a la vida familiar; tampoco a quien no es devoto de Mí, ni a quienes odian a Mis devotos y al Señor Supremo.

Verse 41

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥

La instrucción debe darse al devoto lleno de fe: respetuoso y humilde ante el maestro espiritual, sin envidia, amistoso con todos los seres, y deseoso de servir con fe y sinceridad.

Verse 42

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥

Esta enseñanza debe impartirse al de mente serena, que ha desarrollado desapego por lo externo; al que no envidia, al puro, y a aquel para quien Yo—el Señor Supremo—soy más querido que todo lo querido.

Verse 43

य इदं श‍ृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥

Oh madre, quien escuche esto aunque sea una sola vez con fe, y quien, con la mente fija en Mí, oiga y cante Mi santo nombre y Mis glorias, ciertamente alcanza Mi morada suprema.