Adhyaya 10

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥

Dijo Śrī Śukadeva Gosvāmī: Tras instruir así a Indra, el Señor Supremo, Hari, causa de la manifestación cósmica, desapareció allí mismo ante la mirada fija de los semidioses.

Verse 2

तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥

Oh Bharata (Parīkṣit), siguiendo la instrucción del Señor, los semidioses se acercaron al gran sabio Dadhīci, hijo de Atharvā. Él era muy generoso; cuando le rogaron que les diera su cuerpo, aceptó de inmediato en parte. Pero, deseando oír de ellos enseñanzas de dharma, sonrió y, como en broma, habló así.

Verse 3

अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥

Oh semidioses excelsos, ¿acaso no sabéis que en la hora de la muerte un dolor severo e insoportable arrebata la conciencia de todo ser encarnado?

Verse 4

जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥

En este mundo, todo ser que ansía vivir ama su propio cuerpo por encima de todo. Para protegerlo lo arriesga todo; por eso, ¿quién estaría dispuesto a entregar su cuerpo, aun si lo pidiera el Señor Viṣṇu?

Verse 5

श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥

Los semidioses respondieron: Oh brāhmaṇa excelso, almas piadosas como tú, cuyas obras son dignas de alabanza y que sienten compasión por todos los seres, ¿qué podrían considerar imposible de entregar por el bien ajeno?

Verse 6

नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥

Ciertamente, la gente egoísta no conoce la aflicción ajena y por eso pide. Si el mendigo supiera la dificultad del dador, no pediría; y si el dador conociera la penuria del mendigo, no diría «no».

Verse 7

श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥

El gran sabio Dadhīci dijo: Solo por desear oír de vosotros los principios del dharma, antes rechacé vuestra petición de mi cuerpo. Ahora, aunque este cuerpo me es muy querido, lo abandono por vuestro noble propósito, pues habrá de dejarme hoy o mañana.

Verse 8

योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥

Oh semidioses, quien con este cuerpo perecedero no se sacrifica por el dharma ni por la gloria eterna, y no tiene compasión ante el sufrimiento de los seres, es digno de lástima aun para los inmóviles.

Verse 9

एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥

Éste es el dharma imperecedero, venerado por los santos de noble fama: quien se entristece ante el dolor ajeno y se alegra ante la dicha ajena.

Verse 10

अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥

¡Ay, qué miseria y qué aflicción! Si el mortal, apegado a cosas ajenas y frágiles como un instante, no emplea su cuerpo, riquezas y parientes en el bien de los demás, eso mismo se vuelve causa de tribulación.

Verse 11

श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्‌ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥

Dijo Śrī Śukadeva Gosvāmī: Así resuelto, el sabio Dadhīci, hijo de Atharvā, ofreció su cuerpo al servicio de los semidioses. Depositó su alma a los pies de loto del Bhagavān Supremo y abandonó el cuerpo burdo formado por los cinco elementos.

Verse 12

यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वद‍ृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥

Dadhīci dominó los sentidos, el aliento vital, la mente y la inteligencia; como vidente de la verdad, destruyó toda atadura. Establecido en el yoga supremo, ni siquiera percibió cuándo su cuerpo se separó de él.

Verse 13

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥

Entonces Indra alzó con firmeza el rayo (vajra) forjado por Viśvakarmā con los huesos de Dadhīci. Colmado del poder del muni y alumbrado por el tejas del Bhagavān, resplandeció.

Verse 14

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥

Rodeado por todos los devas, Indra se veía espléndido sobre el elefante Airāvata. Alabado por los sabios, parecía colmar de júbilo a los tres mundos.

Verse 15

वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥

Oh rey Parīkṣit, como Rudra airado corrió antaño hacia Antaka para darle muerte, así Indra, con gran ímpetu, arremetió contra Vṛtrāsura, el enemigo rodeado por los jefes de los ejércitos asúricos.

Verse 16

तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥

Después, al final del Satya-yuga y al comienzo del Tretā-yuga, estalló una batalla sumamente feroz entre devas y asuras a orillas del Narmadā.

Verse 17

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भ‍िर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ द‍ृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥

Oh rey, cuando los asuras entraron al campo de batalla encabezados por Vṛtrāsura, vieron a Śakra portando el vajra, rodeado de Rudras, Vasus, Ādityas, Aśvinī-kumāras, Pitṛs, Vahnis, Maruts, Ṛbhus, Sādhyas y Viśvadevas. Indra resplandecía con su propia gloria, intolerable para los demonios.

Verse 18

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भ‍िर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ द‍ृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥

Oh rey, cuando los asuras, encabezados por Vṛtrāsura, entraron en el campo de batalla, vieron a Śakra, Indra portador del rayo, rodeado por los Rudras, Vasus, Ādityas, Aśvinī-kumāras, los Pitṛs, los Vahnis (Agni), los Maruts, los Ṛbhus, los Sādhyas y los Viśvadevas. Resplandeciente por su propia śrī, el fulgor de Indra fue intolerable para los demonios.

Verse 19

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

Cientos y miles de daityas y dānavas, yakṣas y rākṣasas—encabezados por Sumālī y Mālī—adornados con oro, resistieron la vanguardia del ejército de Indra, a la que ni la Muerte personificada puede acercarse con facilidad. Entre ellos estaban Namuci, Śambara, Anarvā, Dvimūrdhā, Ṛṣabha, Hayagrīva, Śaṅkuśirā, Vipracitti, Ayomukha, Pulomā, Vṛṣaparvā, Praheti, Heti y Utkala. Rugiendo como leones, intrépidos y soberbios, afligieron a los devas con mazas, garrotes, flechas, lanzas, martillos y jabalinas.

Verse 20

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

Cientos y miles de daityas y dānavas, yakṣas y rākṣasas—encabezados por Sumālī y Mālī—adornados con oro, resistieron la vanguardia del ejército de Indra, a la que ni la Muerte personificada puede acercarse con facilidad. Entre ellos estaban Namuci, Śambara, Anarvā, Dvimūrdhā, Ṛṣabha, Hayagrīva, Śaṅkuśirā, Vipracitti, Ayomukha, Pulomā, Vṛṣaparvā, Praheti, Heti y Utkala. Rugiendo como leones, intrépidos y soberbios, afligieron a los devas con mazas, garrotes, flechas, lanzas, martillos y jabalinas.

Verse 21

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

Cientos y miles de daityas y dānavas, yakṣas y rākṣasas—encabezados por Sumālī y Mālī—adornados con oro, resistieron la vanguardia del ejército de Indra, a la que ni la Muerte personificada puede acercarse con facilidad. Entre ellos estaban Namuci, Śambara, Anarvā, Dvimūrdhā, Ṛṣabha, Hayagrīva, Śaṅkuśirā, Vipracitti, Ayomukha, Pulomā, Vṛṣaparvā, Praheti, Heti y Utkala. Rugiendo como leones, intrépidos y soberbios, afligieron a los devas con mazas, garrotes, flechas, lanzas, martillos y jabalinas.

Verse 22

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

Cientos y miles de daityas y dānavas, yakṣas y rākṣasas—encabezados por Sumālī y Mālī—adornados con oro, resistieron la vanguardia del ejército de Indra, a la que ni la Muerte personificada puede acercarse con facilidad. Entre ellos estaban Namuci, Śambara, Anarvā, Dvimūrdhā, Ṛṣabha, Hayagrīva, Śaṅkuśirā, Vipracitti, Ayomukha, Pulomā, Vṛṣaparvā, Praheti, Heti y Utkala. Rugiendo como leones, intrépidos y soberbios, afligieron a los devas con mazas, garrotes, flechas, lanzas, martillos y jabalinas.

Verse 23

शूलै: परश्वधै: खड्‌गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

Armados con lanzas, tridentes, hachas, espadas y armas como las śataghnī y las bhuśuṇḍi, los asuras atacaron desde todas las direcciones y dispersaron a los jefes del ejército de los devas.

Verse 24

न तेऽद‍ृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥

Cubiertos por todas partes por redes de flechas que caían una tras otra, los devas no se veían; como las estrellas del cielo cuando las ocultan densas nubes.

Verse 25

न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥

Los torrentes de armas y flechas lanzados para matar a los soldados de los devas no los alcanzaron, pues los devas, con manos veloces, los cortaron en el cielo en miles de pedazos.

Verse 26

अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिश‍ृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥

Cuando menguaron sus armas y conjuros, los asuras comenzaron a arrojar sobre el ejército de los devas picos de montaña, árboles y rocas; pero los devas, como antes, los hicieron añicos en el cielo y los anularon.

Verse 27

तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्द‍ृषद्भ‍िर्विविधाद्रिश‍ृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥

Cuando los asuras bajo el mando de Vṛtrāsura vieron que los soldados de Indra estaban sanos y salvos, sin herida alguna por sus descargas de armas—ni siquiera por árboles, rocas y picos de montaña—quedaron sobrecogidos de temor.

Verse 28

सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥

Así como las palabras ásperas de gente insignificante, que lanza falsas acusaciones airadas contra los santos grandes y favorables a Kṛṣṇa, no perturban a los magnánimos, del mismo modo todos los esfuerzos de los demonios contra los semidioses, amparados por Kṛṣṇa, fueron inútiles.

Verse 29

ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥

Los asuras, que jamás son devotos de Hari, Kṛṣṇa, al ver vanos sus esfuerzos perdieron su orgullo guerrero. Abandonando a su caudillo desde el comienzo mismo del combate, decidieron huir, pues el enemigo les había arrebatado toda su fuerza.

Verse 30

वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥

Al ver su ejército deshecho y a todos los asuras —incluso los célebres como grandes héroes— huir del campo de batalla por un miedo intenso, Vṛtrāsura, héroe de gran corazón, sonrió y dijo lo siguiente.

Verse 31

कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे श‍ृणुध्वम् ॥ ३१ ॥

Conforme a la ocasión y las circunstancias, Vṛtrāsura, héroe entre héroes, pronunció palabras hermosas, dignas de aprecio por los prudentes: “¡Oh Vipracitti! ¡Oh Namuci! ¡Oh Pulomā! ¡Oh Maya, Anarvā y Śambara! Escuchadme; no huyáis.”

Verse 32

जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥

Quien ha nacido, sin duda ha de morir; en este mundo no se ha dispuesto medio alguno para escapar de la muerte. Así, siendo inevitable, si mediante una muerte digna se obtiene ascenso a esferas superiores y fama perdurable aquí, ¿qué hombre no aceptaría una muerte tan gloriosa?

Verse 33

द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥

Aquí se recomiendan dos muertes gloriosas, y ambas son muy raras. Una: abandonar el cuerpo establecido en el bhakti-yoga, dominando mente y aliento vital, y morir absorto en Bhagavān, la Suprema Personalidad. La otra: caer en el campo de batalla como caudillo, sin dar jamás la espalda. Las śāstras ensalzan ambas como muertes llenas de honor.