Adhyaya 14

Verse 1

श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि माद‍ृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥

El rey Yudhiṣṭhira dijo: «Oh devarṣi, siendo yo un jefe de hogar, mi entendimiento está nublado por el apego doméstico. Te ruego expliques, según la norma védica, cómo los que vivimos en casa podemos alcanzar fácilmente la liberación».

Verse 2

श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥

Nārada Muni respondió: «Oh rey, el gṛhastha debe realizar los deberes apropiados para sostenerse, pero en vez de disfrutar él mismo los frutos, debe ofrecerlos directamente a Vāsudeva, Śrī Kṛṣṇa. Por la compañía de grandes devotos se comprende plenamente cómo adorar y complacer a Vāsudeva».

Verse 3

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

El gṛhastha debe, en compañía de santos apacibles, y a su debido tiempo, escuchar con fe y reverencia una y otra vez el néctar de las narraciones de los avatāras del Señor. Por el satsaṅga irá soltando gradualmente el apego a esposa e hijos, como quien despierta de un sueño.

Verse 4

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

El gṛhastha debe, en compañía de santos apacibles, y a su debido tiempo, escuchar con fe y reverencia una y otra vez el néctar de las narraciones de los avatāras del Señor. Por el satsaṅga irá soltando gradualmente el apego a esposa e hijos, como quien despierta de un sueño.

Verse 5

यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥

Mientras trabaja sólo lo necesario para sostener el cuerpo y el hogar, quien es verdaderamente sabio vive en la sociedad humana sin apego interior, aunque externamente parezca muy ligado a los asuntos familiares.

Verse 6

ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥

El hombre prudente debe mantener muy sencillo su modo de vida. Si amigos, hijos, padres, hermanos u otros le dan sugerencias, que exteriormente asienta: «Sí, está bien», pero interiormente permanezca desapegado y no forje una vida engorrosa que frustre el fin de la existencia.

Verse 7

दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥

Las riquezas del cielo, de la tierra y del espacio son creación de Acyuta. Usándolas todas para sostener el cuerpo y la vida de todos los seres, el sabio debe actuar así por sí mismo.

Verse 8

यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥

El ser encarnado sólo puede reclamar como propio lo necesario para sostener el cuerpo y la vida. Quien considera ‘mío’ lo que excede eso es un ladrón y merece castigo según las leyes de la naturaleza.

Verse 9

मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥

Debe ver a los animales—ciervo, camello, asno, mono, ratón, serpiente, ave y mosca—como a su propio hijo. ¡Qué poca diferencia hay en verdad entre los niños y estas criaturas inocentes!

Verse 10

त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥

Aunque sea un cabeza de familia, no debe esforzarse en exceso por dharma, artha y kama. Según lugar y tiempo, que se contente con sostenerse con lo que el Señor concede con mínimo esfuerzo, y no se entregue a trabajos feroces (ugra-karma).

Verse 11

आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥

Aun los perros, los caídos y los intocables como los caṇḍālas deben ser sostenidos con lo necesario, aportado por los jefes de hogar. Incluso la esposa del hogar, a quien uno se apega íntimamente, ha de ofrecerse con espíritu de entrega para la acogida de huéspedes y del pueblo en general.

Verse 12

जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्‍त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥

Uno llega a considerar a su esposa como propiedad propia con tal seriedad que, por ella, a veces se mata a sí mismo o mata a otros, incluso a sus padres o a su maestro espiritual. Por ello, quien abandona ese sentido de posesión hacia la esposa, conquista al Bhagavān Ajita, a quien nadie puede conquistar.

Verse 13

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्‍वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व‍ तदीयरतिर्भार्या क्व‍ायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥

Con deliberación adecuada, debe abandonarse la atracción por el cuerpo de la esposa, pues ese cuerpo al final se transformará en pequeños insectos, excremento o cenizas. ¿Qué valor tiene este cuerpo insignificante? ¡Cuánto más grande es el Ser Supremo, que lo penetra todo como el cielo!

Verse 14

सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥

La persona inteligente debe contentarse con comer prasāda—alimento ofrecido al Señor—o con sostenerse con lo que queda de los yajñas como el pañca-sūnā. Así abandona el apego y la falsa propiedad respecto del cuerpo, y queda firmemente establecida en la condición de mahātmā.

Verse 15

देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥

Cada día, con la riqueza obtenida de su propio sustento, uno debe rendir culto por separado a los devas, a los ṛṣis, a las personas, a los seres vivos, a los antepasados y a sí mismo. Así se adora al Puruṣa Supremo, que mora en el corazón de todos.

Verse 16

यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥

Cuando la riqueza y el conocimiento estén bajo pleno dominio y con ellos se complete la provisión para el yajña, debe uno, según la norma de los śāstras, celebrar el agnihotra y otros sacrificios vaitānika, ofreciendo oblaciones al fuego, y así adorar al Bhagavān, el Yajña-puruṣa.

Verse 17

न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥

Bhagavān, el disfrutador de todos los yajñas, acepta las ofrendas vertidas en el fuego; sin embargo, oh Rey, se complace aún más cuando se le ofrece alimento excelente de granos y ghee por medio de la boca de brāhmaṇas cualificados.

Verse 18

तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥

Por eso, oh Rey, ofrece primero prasāda a los brāhmaṇas y a los devas según corresponda; después de alimentarlos abundantemente, distribuye prasāda a los demás seres conforme a tu capacidad. Así adorarás al Kṣetrajña, el Ser supremo que mora en todos, por medio de los brāhmaṇas.

Verse 19

कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥

Un brāhmaṇa suficientemente rico debe celebrar el śrāddha para los antepasados durante la quincena oscura en la parte final del mes de Bhādra, según sus medios; del mismo modo, en las ceremonias de mahālayā del mes de Āśvina, debe ofrecer también a los parientes de los antepasados conforme a su riqueza.

Verse 20

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

Debe celebrarse el śrāddha en las saṅkrāntis del Uttarāyaṇa y del Dakṣiṇāyaṇa, en los días de viṣuva, en el yoga llamado Vyatīpāta, en el día de kṣaya (cuando confluyen tres tithis), durante eclipses de luna o de sol, en dvādaśī y cuando rige el nakṣatra Śravaṇa. También en Akṣaya-tṛtīyā, en la navamī luminosa de Kārtika, en las cuatro aṣṭakās del hemanta y del śiśira, en la saptamī luminosa de Māgha, cuando Maghā coincide con la luna llena, en los días de luna llena o casi llena (rākā y anumati) unidos a los nakṣatras que dan nombre a los meses; en dvādaśī unida a Anurādhā, Śravaṇa o a las tres Uttaras; en ekādaśī unida a las tres Uttaras; y, por último, en los días unidos a la propia estrella natal o a Śravaṇa.

Verse 21

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

Debe celebrarse el śrāddha en Makara y Karkaṭa-saṅkrānti, en los viṣuva de Meṣa y Tulā, en el yoga Vyatīpāta, al concluir el día, cuando se unen tres tithis, durante eclipse lunar o solar, en Dvādaśī y bajo la nakṣatra Śravaṇa.

Verse 22

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

También debe hacerse el śrāddha en Akṣaya-tṛtīyā, en la novena del creciente de Kārtika, en las cuatro aṣṭakā de hemanta y śiśira, en la séptima del creciente de Māgha, cuando Maghā se une con la luna llena, en las plenilunios Rākā y Anumatī, y en los tithi unidos a las nakṣatra que dan nombre a los meses.

Verse 23

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

Debe hacerse el śrāddha en Dvādaśī cuando se una con Anurādhā, Śravaṇa o las tres Uttara; y también en Ekādaśī cuando se una con las tres Uttara. Por último, también en el día unido a la estrella natal (janma-nakṣatra) o a Śravaṇa-nakṣatra.

Verse 24

त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥

Todos estos tiempos estacionales son sumamente auspiciosos para la humanidad y acrecientan el bien supremo. En tales ocasiones debe uno realizar obras piadosas con toda el alma, pues en la breve vida humana su fruto no resulta vano.

Verse 25

एषु स्‍नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥

En estos períodos, si uno se baña en el Ganges, el Yamunā u otro lugar sagrado; si recita japa, ofrece homa, observa votos; y si adora al Señor Supremo, a los brāhmaṇa, a los antepasados, a los devas y a todos los seres, toda caridad que otorgue produce un fruto permanente e imperecedero.

Verse 26

संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥

Oh rey Yudhiṣṭhira, en el tiempo prescrito para los saṁskāras de uno mismo, de la esposa o de los hijos, y también durante las exequias y el śrāddha anual, deben realizarse conforme a la norma los ritos auspiciosos antes descritos, para que prosperen los frutos de las obras.

Verse 27

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

Continuó Nārada Muni: Ahora describiré los lugares donde el dharma puede ejecutarse con excelencia. Donde se halle un vaiṣṇava digno, ese lugar es el más santo. Donde está instalada la Deidad del Señor, y donde hay linajes de brāhmaṇas dotados de austeridad, saber y compasión, ese país es supremamente auspicioso.

Verse 28

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

Continuó Nārada Muni: Ahora describiré los lugares donde el dharma puede ejecutarse con excelencia. Donde se halle un vaiṣṇava digno, ese lugar es el más santo. Donde está instalada la Deidad del Señor, y donde hay linajes de brāhmaṇas dotados de austeridad, saber y compasión, ese país es supremamente auspicioso.

Verse 29

यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥

Dondequiera que se adore a Hari con los ritos debidos, ese lugar es morada del supremo bien. Y donde fluyen ríos sagrados como el Ganges, célebres en los Purāṇas, toda práctica espiritual realizada allí es ciertamente de gran eficacia y fruto.

Verse 30

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

Los lagos sagrados como Puṣkara, y los lugares donde moran los santos—Kurukṣetra, Gayā-śiras, Prayāga, Pulahāśrama, Naimiṣāraṇya, la ribera del Phālgu, Setu, Prabhāsa, Kuśasthalī (Dvārakā), Vārāṇasī, Madhu-purī (Mathurā), Pampā, Bindu-sarovara, Nārāyaṇāśrama (Badarikāśrama), las riberas del Nandā, los refugios de Sītā y Rāma, y las sierras de Mahendra y Malaya—todos son lugares supremamente piadosos. Quien anhele el bien espiritual debe visitarlos una y otra vez, especialmente donde se adora a Hari; el dharma practicado allí da fruto mil veces mayor.

Verse 31

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

Los lagos sagrados como Puṣkara y los lugares donde moran los santos—Kurukṣetra, Gayā, Prayāga, Pulahāśrama; Naimiṣāraṇya, la ribera del río Phālgu, Setubandha, Prabhāsa, Kuśasthalī (Dvārakā), Vārāṇasī, Madhupurī (Mathurā), Pampā, Bindu-sarovara, Nārāyaṇāśrama (Badarī), las riberas del Nandā, los refugios de Śrī Rāma y la Madre Sītā como Citrakūṭa, y las sierras de Mahendra y Malaya—todos son países supremamente puros. Asimismo, dondequiera que haya adoración arcana del Señor Hari (Rādhā-Kṛṣṇa), el devoto que anhela el bien supremo debe visitarlo y servirlo repetidas veces; el dharma practicado allí otorga fruto mil veces mayor.

Verse 32

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

En los tirtha-sarovara como Puṣkara, y en Kurukṣetra, Gayā, Prayāga, Pulahāśrama, Naimiṣāraṇya, la ribera del Phālgu, Setubandha, Prabhāsa, Kuśasthalī (Dvārakā), Vārāṇasī, Madhupurī (Mathurā), Pampā, Bindu-sarovara, Nārāyaṇāśrama (Badarī), las orillas del Nandā, los ashramas de Sītā-Rāma como Citrakūṭa, y las montañas Mahendra y Malaya—todo ello es santidad suprema. Y donde haya arcanā, adoración a Hari (Rādhā-Kṛṣṇa), el que busca el bien espiritual debe acudir a menudo; el dharma allí practicado da fruto mil veces mayor.

Verse 33

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

Oh rey, todas estas tierras—lagos de tirtha, kṣetra, montañas y ashramas—son las más piadosas, especialmente donde está establecida la arcanā, la adoración a Hari, o donde moran los santos. Quien anhela śreyas, el bien supremo, debe frecuentarlas una y otra vez; pues el dharma realizado allí concede fruto mil veces mayor que en cualquier otro lugar.

Verse 34

पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥

Oh rey de la tierra, los sabios más expertos en discernir al digno receptor han determinado que sólo el Señor Hari, Śrī Kṛṣṇa—en quien reposa todo lo móvil e inmóvil y de quien todo procede—es el destinatario supremo; por ello, todo debe serle ofrecido a Él.

Verse 35

देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥

Oh rey Yudhiṣṭhira, en tu sacrificio Rājasūya estuvieron presentes los devas, los devarṣis, muchos santos, e incluso los cuatro hijos de Brahmā; pero cuando surgió la cuestión de quién debía ser adorado primero, todos decidieron que Acyuta, el Señor Śrī Kṛṣṇa, era el más digno de recibir la adoración inicial.

Verse 36

जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्‌घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥

Este universo, colmado de seres vivientes, es como un árbol cuya raíz es la Suprema Personalidad de Dios, Acyuta, Śrī Kṛṣṇa. Por ello, al adorar sólo a Kṛṣṇa se adora y se satisface a todos los seres.

Verse 37

पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥

La Suprema Personalidad de Dios creó muchos moradas, como los cuerpos de hombres, animales, aves, sabios y semidioses. En todas esas formas innumerables, Él reside con el alma viviente como Paramātmā; por eso se le conoce como puruṣāvatāra.

Verse 38

तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥

Oh rey Yudhiṣṭhira, la Superalma en cada cuerpo otorga inteligencia al alma individual según su capacidad de comprensión. Por eso, dentro del cuerpo Ella es la principal. Se manifiesta al ser según su desarrollo relativo de conocimiento, austeridad, expiación y demás.

Verse 39

द‍ृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥

Mi querido rey, cuando los grandes sabios vieron los tratos mutuamente irrespetuosos al comienzo de Tretā-yuga, establecieron la adoración de Hari en el templo, con ritos y parafernalia completos.

Verse 40

ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥

A veces un devoto neófito, con fe, ofrece toda la parafernalia y adora a Hari como Deidad; pero si envidia a los devotos autorizados de Viṣṇu, el Señor nunca queda complacido con su servicio devocional.

Verse 41

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टय‍ा धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥

Oh Rajendra, entre todos los hombres se reconoce al brāhmaṇa idóneo como el mejor recipiente; por austeridad, estudio védico y contento, sostiene el Veda, cual si fuera el cuerpo mismo de Śrī Hari.

Verse 42

नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥

Oh rey, estos brāhmaṇas pertenecen a Śrī Kṛṣṇa, el Alma del universo; con el polvo de sus pies de loto purifican los tres mundos, por eso son como una gran deidad y aun Kṛṣṇa los venera.