Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच वितथस्य सुतान् मन्योर्बृहत्क्षत्रो जयस्तत: । महावीर्यो नरो गर्ग: सङ्‍कृतिस्तु नरात्मज: ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Como Bharadvāja fue protegido por los Maruts, se le conoció como Vitatha. El hijo de Vitatha fue Manyu, y de Manyu nacieron cinco hijos—Bṛhatkṣatra, Jaya, Mahāvīrya, Nara y Garga. De ellos, Nara tuvo un hijo llamado Saṅkṛti.

Verse 2

गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्‍कृते: पाण्डुनन्दन । रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते ॥ २ ॥

Oh Mahārāja Parīkṣit, descendiente de Pāṇḍu, Saṅkṛti tuvo dos hijos, llamados Guru y Rantideva. La grandeza de Rantideva se canta en este mundo y en el venidero; es glorificado no sólo entre los hombres, sino también entre los semidioses.

Verse 3

वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥

Rantideva nunca se esforzó por acumular riquezas. Vivía de lo que la Providencia le concedía, pero cuando llegaban huéspedes lo entregaba todo. Así padeció grandes penurias con su familia; aunque temblaban por falta de alimento y agua, él permanecía sobrio y firme.

Verse 4

वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥

En verdad, pasó cuarenta y ocho días en ayuno, sin comer ni beber. Luego, una mañana, recibió agua y alimentos como payasa preparados con leche y ghee. Entonces, él y su familia estaban por comer.

Verse 5

वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥

En el momento de comer aquel alimento obtenido con dificultad, cuando Rantideva y su familia temblaban de hambre y sed, llegó oportunamente un huésped brāhmaṇa.

Verse 6

तस्मै संव्यभजत् सोऽन्नमाद‍ृत्य श्रद्धयान्वित: । हरिं सर्वत्र संपश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विज: ॥ ६ ॥

Como veía a Hari en todas partes y en cada ser, Rantideva recibió al huésped con fe y respeto y le dio una porción de alimento. El brāhmaṇa comió su parte y luego se marchó.

Verse 7

अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपते: । विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन् ॥ ७ ॥

Después, tras repartir el alimento restante entre sus parientes, cuando el rey Rantideva estaba por comer su propia porción, llegó un huésped śūdra. Recordando a Hari en él, el rey también le dio una parte del alimento.

Verse 8

याते शूद्रे तमन्योऽगादतिथि: श्वभिरावृत: । राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥ ८ ॥

Cuando el śūdra se hubo ido, llegó otro huésped rodeado de perros y dijo: “Oh Rey, yo y mi compañía de perros tenemos mucha hambre; por favor, danos alimento.”

Verse 9

स आद‍ृत्यावशिष्टं यद्म बहुमानपुरस्कृतम् । तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्य: श्वपतये विभु: ॥ ९ ॥

Con gran respeto, el rey Rantideva ofreció lo que quedaba de comida a los perros y al señor de los perros, que habían llegado como huéspedes. Luego les rindió honores y reverencias.

Verse 10

पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् । पास्यत: पुल्कसोऽभ्यागादपो देह्यशुभाय मे ॥ १० ॥

Después, sólo quedó agua para beber, y apenas bastaba para saciar a una persona. Cuando el rey estaba por beberla, apareció un caṇḍāla y dijo: “Oh Rey, aunque soy de nacimiento bajo, por favor dame agua.”

Verse 11

तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् । कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वच: ॥ ११ ॥

Al oír las palabras lastimosas del pobre caṇḍāla, agotado por el esfuerzo, Mahārāja Rantideva se conmovió profundamente por compasión y pronunció estas palabras de néctar.

Verse 12

न कामयेऽहं गतिमीश्वरात् परा- मष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा । आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजा- मन्त:स्थितो येन भवन्त्यदु:खा: ॥ १२ ॥

No ruego al Señor Supremo ni las ocho perfecciones del yoga místico, ni la liberación del ciclo de nacimientos y muertes. Sólo deseo permanecer entre todos los seres y asumir sus aflicciones, para que ellos queden libres del sufrimiento.

Verse 13

क्षुत्तृट्‍श्रमो गात्रपरिभ्रमश्च दैन्यं क्लम: शोकविषादमोहा: । सर्वे निवृत्ता: कृपणस्य जन्तो- र्जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे ॥ १३ ॥

Al ofrecer mi agua para sostener la vida de este pobre caṇḍāla que lucha por vivir, quedaron disipados en mí el hambre, la sed, el cansancio, el temblor del cuerpo, la miseria, la aflicción, el duelo, la tristeza y la ilusión.

Verse 14

इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाण: पिपासया । पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृप: ॥ १४ ॥

Dicho esto, el rey Rantideva, sereno y compasivo por naturaleza, aunque estaba a punto de morir de sed, sin vacilar entregó su propia porción de agua al pulkasa (caṇḍāla).

Verse 15

तस्य त्रिभुवनाधीशा: फलदा: फलमिच्छताम् । आत्मानं दर्शयां चक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिता: ॥ १५ ॥

Entonces los señores de los tres mundos, como Brahmā y Śiva—capaces de otorgar recompensas a los ambiciosos de frutos—manifestaron su identidad ante el rey Rantideva; pues ellos mismos, por la māyā dispuesta por Viṣṇu, se habían presentado como brāhmaṇa, śūdra, caṇḍāla y demás.

Verse 16

स वै तेभ्यो नमस्कृत्य नि:सङ्गो विगतस्पृह: । वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मन: परम् ॥ १६ ॥

El rey Rantideva les ofreció reverencias, pero estaba desapegado y sin anhelo; con bhakti hacia Bhagavān Vāsudeva, fijó su mente en los pies de loto de Śrī Viṣṇu.

Verse 17

ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतोऽनन्यराधस: । माया गुणमयी राजन्स्वप्नवत् प्रत्यलीयत ॥ १७ ॥

Oh Mahārāja Parīkṣit, cuando un devoto puro apoya su mente sólo en el Señor, la māyā hecha de las guṇas se disuelve para él como un sueño.

Verse 18

तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिन: । अभवन् योगिन: सर्वे नारायणपरायणा: ॥ १८ ॥

Por el poder de la compañía y la misericordia del rey Rantideva, todos sus seguidores se volvieron los mejores yoguis y devotos puros, entregados al Señor Supremo, Śrī Nārāyaṇa.

Verse 19

गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥

De Garga nació Śini, y de Śini nació Gārgya. Aunque Gārgya era kṣatriya, de él surgió una estirpe de brāhmaṇas. De Mahāvīrya nació Duritakṣaya; sus hijos fueron Trayyāruṇi, Kavi y Puṣkarāruṇi: aun nacidos en una dinastía kṣatriya, alcanzaron la condición de brāhmaṇas. Bṛhatkṣatra tuvo un hijo llamado Hastī, quien fundó la ciudad de Hastināpura.

Verse 20

गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥

De Garga nació Śini, y de Śini nació Gārgya. Aunque Gārgya era kṣatriya, de él surgió una estirpe de brāhmaṇas. De Mahāvīrya nació Duritakṣaya; sus hijos fueron Trayyāruṇi, Kavi y Puṣkarāruṇi: aun nacidos en una dinastía kṣatriya, alcanzaron la condición de brāhmaṇas. Bṛhatkṣatra tuvo un hijo llamado Hastī, quien fundó la ciudad de Hastināpura.

Verse 21

अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिन: । अजमीढस्य वंश्या: स्यु: प्रियमेधादयो द्विजा: ॥ २१ ॥

El rey Hastī tuvo tres hijos: Ajamīḍha, Dvimīḍha y Purumīḍha. Los descendientes de Ajamīḍha, encabezados por Priyamedha, alcanzaron todos la condición de brāhmaṇas.

Verse 22

अजमीढाद् बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनु: । बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज्जयद्रथ: ॥ २२ ॥

De Ajamīḍha nació Bṛhadiṣu; de Bṛhadiṣu nació Bṛhaddhanu; de Bṛhaddhanu nació Bṛhatkāya; y de Bṛhatkāya nació Jayadratha.

Verse 23

तत्सुतो विशदस्तस्य स्येनजित् समजायत । रुचिराश्वो द‍ृढहनु: काश्यो वत्सश्च तत्सुता: ॥ २३ ॥

El hijo de Jayadratha fue Viśada, y su hijo fue Syenajit. Los hijos de Syenajit fueron Rucirāśva, Dṛḍhahanu, Kāśya y Vatsa.

Verse 24

रुचिराश्वसुत: पार: पृथुसेनस्तदात्मज: । पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥ २४ ॥

El hijo de Rucirāśva fue Pāra, y su hijo fue Pṛthusena. Otro hijo de Pāra fue Nīpa; Nīpa tuvo cien hijos.

Verse 25

स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् । योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम् ॥ २५ ॥

El rey Nīpa engendró un hijo llamado Brahmadatta en el vientre de su esposa Kṛtvī, hija de Śuka. Y Brahmadatta, gran yogī, engendró un hijo llamado Viṣvaksena en el vientre de su esposa Sarasvatī (Gavī).

Verse 26

जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह । उदक्सेनस्ततस्तस्माद् भल्लाटो बार्हदीषवा: ॥ २६ ॥

Siguiendo las instrucciones del gran sabio Jaigīṣavya, Viṣvaksena compuso una exposición amplia del sistema místico del yoga. De Viṣvaksena nació Udaksena, y de Udaksena nació Bhallāṭa; todos ellos son conocidos como descendientes de Bṛhadiṣu.

Verse 27

यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुत: स्मृत: । नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य द‍ृढनेमि: सुपार्श्वकृत् ॥ २७ ॥

El hijo de Dvimīḍha fue Yavīnara, y su hijo fue conocido como Kṛtimān. El hijo de Kṛtimān fue el célebre Satyadhṛti. De Satyadhṛti nació Dṛḍhanemi, quien llegó a ser el padre de Supārśva.

Verse 28

सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥

De Supārśva nació un hijo llamado Sumati; de Sumati nació Sannatimān; y de Sannatimān nació Kṛtī. Kṛtī, habiendo obtenido de Hiraṇyanābha (Brahmā) la perfección del yoga, enseñó seis saṁhitās del Prācyasāma del Sāma Veda. El hijo de Kṛtī fue Nīpa; el de Nīpa, Udgrāyudha; el de éste, Kṣemya; el de Kṣemya, Suvīra; y el de Suvīra, Ripuñjaya.

Verse 29

सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥

De Supārśva nació un hijo llamado Sumati; de Sumati nació Sannatimān; y de Sannatimān nació Kṛtī. Kṛtī, habiendo obtenido de Hiraṇyanābha (Brahmā) la perfección del yoga, enseñó seis saṁhitās del Prācyasāma del Sāma Veda. El hijo de Kṛtī fue Nīpa; el de Nīpa, Udgrāyudha; el de éste, Kṣemya; el de Kṣemya, Suvīra; y el de Suvīra, Ripuñjaya.

Verse 30

ततो बहुरथो नाम पुरुमीढोऽप्रजोऽभवत् । नलिन्यामजमीढस्य नील: शान्तिस्तु तत्सुत: ॥ ३० ॥

De Ripuñjaya nació un hijo llamado Bahuratha. Purumīḍha no tuvo descendencia. Ajamīḍha tuvo un hijo llamado Nīla de su esposa Nalinī, y el hijo de Nīla fue Śānti.

Verse 31

शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥

El hijo de Śānti fue Suśānti; el hijo de Suśānti fue Puruja; y el hijo de Puruja fue Arka. De Arka nació Bharmyāśva, y de Bharmyāśva nacieron cinco hijos—Mudgala, Yavīnara, Bṛhadviśva, Kāmpilla y Sañjaya. Bharmyāśva les dijo: “Oh hijos míos, asumid la custodia de mis cinco dominios, pues sois capaces.” Por ello fueron conocidos como los Pañcālas. De Mudgala surgió un linaje de brāhmaṇas llamado el gotra Maudgalya.

Verse 32

शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥

El hijo de Śānti fue Suśānti; el hijo de Suśānti fue Puruja; y el hijo de Puruja fue Arka. De Arka nació Bharmyāśva, y de Bharmyāśva nacieron cinco hijos—Mudgala, Yavīnara, Bṛhadviśva, Kāmpilla y Sañjaya. Bharmyāśva les dijo: “Oh hijos míos, asumid la custodia de mis cinco dominios, pues sois capaces.” Por ello fueron conocidos como los Pañcālas. De Mudgala surgió un linaje de brāhmaṇas llamado el gotra Maudgalya.

Verse 33

शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥

El hijo de Śānti fue Suśānti; el hijo de Suśānti fue Puruja; y el hijo de Puruja fue Arka. De Arka nació Bharmyāśva. Bharmyāśva tuvo cinco hijos—Mudgala, Yavīnara, Bṛhadviśva, Kāmpilla y Sañjaya. Bharmyāśva suplicó a sus hijos: “Oh hijos míos, asumid la custodia de mis cinco dominios, pues sois capaces.” Por ello fueron conocidos como los Pañcālas. De Mudgala surgió una estirpe de brāhmaṇas llamada el gotra Maudgalya.

Verse 34

मिथुनं मुद्गलाद् भार्म्याद् दिवोदास: पुमानभूत् । अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात् ॥ ३४ ॥

Mudgala, hijo de Bharmyāśva, tuvo gemelos: un varón llamado Divodāsa y una niña llamada Ahalyā. Del vientre de Ahalyā, por la semilla de su esposo Gautama, nació un hijo llamado Śatānanda.

Verse 35

तस्य सत्यधृति: पुत्रो धनुर्वेदविशारद: । शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात् किल । शरस्तम्बेऽपतद् रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् ॥ ३५ ॥

El hijo de Śatānanda fue Satyadhṛti, experto en el arte del arco; y el hijo de Satyadhṛti fue Śaradvān. Se dice que, al ver a Urvaśī, Śaradvān derramó su semilla, que cayó sobre un macizo de hierba śara. De allí nacieron dos niños sumamente auspiciosos, uno varón y una niña.

Verse 36

तद् दृष्ट्वा कृपयागृह्णाच्छान्तनुर्मृगयां चरन् । कृप: कुमार: कन्या च द्रोणपत्‍न्यभवत्कृपी ॥ ३६ ॥

Mientras el Mahārāja Śāntanu cazaba, vio a los dos niños, varón y hembra, tendidos en el bosque y, movido por compasión, los llevó a su hogar. Así, el niño fue conocido como Kṛpa y la niña como Kṛpī. Más tarde, Kṛpī llegó a ser la esposa de Droṇācārya.