Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥

Dijo Nārada: Oh dios de los dioses, oh sustentador de todos los seres, oh primogénito, te ofrezco mis reverencias. Por favor, instrúyeme en ese conocimiento trascendental que guía específicamente hacia la verdad del ātman y del Paramātman.

Verse 2

यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥

Oh padre, Señor, descríbeme con verdad la naturaleza de este mundo manifiesto: cuál es su forma, cuál es su fundamento, de dónde fue creado, cómo se sostiene, y bajo el dominio de quién se realiza todo esto.

Verse 3

सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥

Oh padre, Señor, tú lo sabes todo: lo pasado, lo futuro y lo presente; el universo entero está abarcado por tu conocimiento, claro como un fruto en la palma de la mano, bajo tu dominio.

Verse 4

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥

Oh padre, ¿cuál es la fuente de tu conocimiento? ¿Bajo la protección de quién te sostienes y bajo quién actúas? ¿Cuál es tu verdadera posición? ¿Eres tú solo quien crea a todos los seres con los elementos materiales mediante tu energía personal, la ātma-māyā?

Verse 5

आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥

Oh ser autosuficiente, tú mismo los haces manifestarse y no eres vencido por nadie; como la araña teje sin esfuerzo su red con su propia fuerza, así tú creas apoyándote en tu energía interior, la ātma-śakti, sin ayuda ajena.

Verse 6

नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥

Oh Poderoso Señor, no conozco lo superior, lo inferior ni lo igual; todo cuanto se comprende por nombre, forma y cualidades—sea eterno o pasajero, sea real o irreal—no procede de ninguna otra fuente fuera de Ti, sino sólo de Ti.

Verse 7

स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥

Has practicado una austeridad terrible con perfecta concentración; por eso, aunque eres poderoso en la obra de la creación, nos asalta la duda de si existe alguien más poderoso que tú.

Verse 8

एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥

Oh omnisciente, Señor de todo: te ruego que me instruyas con benevolencia en todo lo que he preguntado, para que, como tu discípulo, pueda comprenderlo debidamente.

Verse 9

ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥

Dijo Brahmā: Hijo mío Nārada, compasivo con todos, tu duda es acertada; pues, oh amable, yo mismo he sido impulsado a contemplar el poder del Bhagavān, la Suprema Persona Divina.

Verse 10

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥

Oh amigo, lo que has dicho de mí no es falso; pues, sin conocer la Verdad suprema que está más allá de mí—el Bhagavān—el ser viviente queda sin duda engañado al contemplar mis poderosas obras.

Verse 11

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥

Por Su propio resplandor el universo queda iluminado, y con ese mismo fulgor yo ilumino la creación; así como, al manifestarse el sol, se manifiestan también el fuego, la luna, el firmamento, los planetas y las estrellas centelleantes.

Verse 12

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

Ofrezco mis reverencias y medito en el Señor Bhagavān Vāsudeva, Śrī Kṛṣṇa; por Su māyā invencible, los hombres me llaman “maestro del mundo”.

Verse 13

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥

La māyā del Señor, avergonzada, no puede sostenerse ante Su mirada; pero los de mente torpe, confundidos por ella, parlotean “yo” y “mío”.

Verse 14

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥

La sustancia, la acción, el tiempo, la naturaleza y el jīva: todo ello son porciones diferenciadas de Vāsudeva; oh brāhmaṇa, en verdad no hay en ello otro valor separado.

Verse 15

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥

Los Vedas están dedicados a Nārāyaṇa; los devas son servidores nacidos como miembros de Su cuerpo; los mundos existen por Nārāyaṇa, y los sacrificios se realizan sólo para complacerle.

Verse 16

नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥

El yoga está orientado a Nārāyaṇa; la austeridad apunta a Nārāyaṇa; el conocimiento trascendental es para contemplar a Nārāyaṇa, y la meta suprema es entrar en Su reino.

Verse 17

तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥

Impulsado sólo por Su mirada, por ese Señor que todo lo ve, inmutable y Alma de todos, yo despliego la creación ya creada por Él; y yo mismo he sido creado únicamente por Él.

Verse 18

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥

El Señor Supremo, trascendente a toda cualidad, para la creación, el sostén y la disolución del mundo acepta por Su māyā los tres guṇas: sattva, rajas y tamas.

Verse 19

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥

Estos tres modos, manifestados como materia, conocimiento y acción, atan al jīva —eternamente trascendente— a la cadena de causa y efecto y le cargan la responsabilidad de ser el hacedor.

Verse 20

स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥

Oh brāhmaṇa Nārada, el Señor Adhokṣaja, por estos tres signos de los guṇas, está más allá de los sentidos de los seres; sin embargo, se le conoce por Sus propias señales y es el Señor de todos, incluso de mí.

Verse 21

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यद‍ृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥

Oh Ātman, el Señor de la māyā, por Su propia potencia crea el tiempo eterno, el karma (destino de los jīvas) y su naturaleza particular; y, por Su voluntad independiente, los manifiesta y de nuevo los reabsorbe.

Verse 22

कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥

Tras la encarnación del primer Puruṣa (Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu), se manifiesta el mahattattva. Luego aparece el tiempo; en su curso, por naturaleza se entremezclan y transforman las tres guṇas, y bajo el sostén del Puruṣa nace la actividad kármica.

Verse 23

महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥

Las actividades materiales surgen cuando el mahattattva es agitado. Primero hay transformación por el impulso de sattva y rajas; después, al predominar tamas, entran en juego la materia, el conocimiento de lo material y las diversas acciones basadas en ese saber.

Verse 24

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्‍त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥

Ese principio, al transformarse, es llamado ahaṅkāra y se vuelve triple: vaikārika, taijasa y tāmasa. Oh Señor, esta división se conoce como poder de la materia, poder del conocimiento y poder de la acción. Nārada, eres capaz de comprenderlo.

Verse 25

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृद‍ृश्ययो: ॥ २५ ॥

Del ahaṅkāra tamásico (bhūtādi) al transformarse nace el primero de los cinco elementos: el ākāśa, el éter. Su forma sutil es la cualidad del sonido (śabda), como signo del vínculo entre el que ve y lo visto.

Verse 26

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

Al transformarse el ākāśa, nace el vāyu con la cualidad del tacto; y por sucesión previa también posee sonido, siendo base de prāṇa, ojas, resistencia y fuerza. Cuando el vāyu se transforma según el tiempo, el karma y la naturaleza, surge tejas (fuego), dotado de forma, tacto y sonido. Al transformarse tejas, se manifiesta el agua, de esencia de sabor (rasa), y también con forma, tacto y sonido. Y al transformarse especialmente el agua, aparece pṛthivī (tierra) con fragancia; y, como antes, queda provista de sabor, tacto, sonido y forma.

Verse 27

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

De la transformación del éter (cielo) nació el aire, dotado de la cualidad del tacto; y por la sucesión previa, el aire también porta el sonido, y se manifestaron prāṇa, ojas, saha y bala. Cuando el aire se transforma según el tiempo, el karma y la naturaleza, surge el fuego (tejas), con forma y con tacto y sonido. Al transformarse el fuego, se manifiesta el agua, de esencia sabrosa, y también provista de forma, tacto y resonancia. Al transformarse el agua, aparece la tierra fragante y, como antes, queda colmada de sabor, tacto, sonido y forma.

Verse 28

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

De la transformación del fuego (tejas) se manifestó el agua, de esencia sabrosa; y, por la sucesión previa, quedó dotada de forma, tacto y resonancia (ghoṣa).

Verse 29

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

De la transformación del agua surgió lo particular: la tierra, dotada de fragancia; y, por la sucesión previa, quedó investida de las cualidades de sabor, tacto, sonido y forma.

Verse 30

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥

Del modo de la bondad (vaikārika) nació la mente (manas), y también se manifestaron diez deidades vaikārikas que rigen los movimientos del cuerpo: los guardianes de las direcciones, Vāyu, Sūrya, Pracetas (Varuṇa), los Aśvinī-kumāras, Agni, Indra, Upendra (Vāmana/Viṣṇu), Mitra y Prajāpati (Brahmā).

Verse 31

तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणद‍ृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्‌घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥

Por la transformación del rajas (taijasa) surgieron los diez sentidos; y del mismo taijasa se manifestaron la potencia del conocimiento, la potencia de la acción, la inteligencia (buddhi) y el prāṇa. Los sentidos son: oído, piel, olfato, vista, lengua, habla, manos, genitales, pies y el conducto de evacuación.

Verse 32

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥

Oh Nārada, el mejor de los conocedores de Brahman: mientras los elementos, los sentidos, la mente y los guṇas de la naturaleza permanezcan separados, no puede formarse el soporte del cuerpo.

Verse 33

तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥

Así, cuando todo quedó reunido por el impulso de la energía del Bhagavān, este universo surgió ciertamente al acoger tanto la causa primaria como la secundaria de la creación: sat y asat.

Verse 34

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥

Así, durante miles de conjuntos de yugas, los universos permanecieron en las aguas (el Océano Causal); y el Señor de los seres vivientes, situado como tiempo, karma y naturaleza, entró en cada uno y los animó plenamente.

Verse 35

स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्‌घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥

Ese mismo Puruṣa (Mahā-Viṣṇu), aunque yacía en el Océano Causal, se manifestó; quebró el huevo cósmico y, como Hiraṇyagarbha, entró en cada universo y asumió el virāṭ-rūpa, con miles de pies, brazos, ojos, bocas y cabezas.

Verse 36

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥

Los grandes sabios conciben que todos los sistemas planetarios del universo son manifestaciones de los distintos miembros del cuerpo universal (virāṭ) del Señor: siete mundos abajo desde la cintura, y siete mundos arriba desde las caderas en adelante.

Verse 37

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्‍भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥

De la boca del Señor surgen los brāhmaṇas; de Sus brazos, los kṣatriyas; de Sus muslos, los vaiśyas; y de Sus pies nacen los śūdras.

Verse 38

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥

Bhūrloka y los mundos inferiores se hallan en Sus pies; Bhuvarloka en Su ombligo; y Svargaloka y Maharloka en el corazón y el pecho del Señor Supremo.

Verse 39

ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥

En la forma universal del Señor, desde la parte frontal del pecho hasta el cuello se hallan Janaloka y Tapoloka; y en la cabeza está Satyaloka, el más alto. Mas Brahmaloka, el reino espiritual, es eterno.

Verse 40

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

Oh querido Nārada, de los catorce mundos hay siete inferiores: Atala en la cintura, Vitala en los muslos, Sutala en las rodillas, Talātala en las espinillas, Mahātala en los tobillos, Rasātala en la parte superior de los pies y Pātāla en las plantas. Así, la forma virāṭ del Señor está colmada de todos los mundos.

Verse 41

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

Oh querido Nārada, de los catorce mundos hay siete inferiores: Atala en la cintura, Vitala en los muslos, Sutala en las rodillas, Talātala en las espinillas, Mahātala en los tobillos, Rasātala en la parte superior de los pies y Pātāla en las plantas. Así, la forma virāṭ del Señor está colmada de todos los mundos.

Verse 42

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥

Otros dividen todo el sistema de mundos en tres: Bhūrloka en las piernas (hasta la tierra), Bhuvarloka en el ombligo, y Svarloka desde el pecho hasta la cabeza de la Suprema Personalidad; así se concibe la disposición de los lokas.