Adhyaya 81

Verse 1

श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥

Dijo Śukadeva: Mientras Hari conversaba así con el principal de los brāhmaṇas, Él, que conoce el corazón de todos los seres, sonrió y le habló. Bhagavān Kṛṣṇa, protector de los brāhmaṇas y meta suprema de los santos, riendo suavemente, miró a su querido amigo, el brāhmaṇa Sudāmā, con una mirada llena de amor y pronunció dulces palabras.

Verse 2

श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥

Dijo Śukadeva: Mientras Hari conversaba así con el principal de los brāhmaṇas, Él, que conoce el corazón de todos los seres, sonrió y le habló. Bhagavān Kṛṣṇa, protector de los brāhmaṇas y meta suprema de los santos, riendo suavemente, miró a su querido amigo, el brāhmaṇa Sudāmā, con una mirada llena de amor y pronunció dulces palabras.

Verse 3

श्रीभगवानुवाच किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तै: प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३ ॥

Dijo el Señor Supremo: “Oh brāhmaṇa, ¿qué ofrenda Me has traído de tu hogar? Aun lo más pequeño, si Mis bhaktas lo ofrecen con amor puro, para Mí es inmenso; pero las grandes dádivas de quien no es devoto no Me complacen.”

Verse 4

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्न‍ामि प्रयतात्मन: ॥ ४ ॥

Quien Me ofrezca con bhakti una hoja, una flor, un fruto o agua, Yo acepto esa ofrenda traída con devoción por un corazón purificado.

Verse 5

इत्युक्तोऽपि द्वियस्तस्मै व्रीडित: पतये श्रिय: । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्‍मुख: ॥ ५ ॥

Aun después de oír esto, oh Rey, el brāhmaṇa, avergonzado, no se atrevió a ofrecer su puñado de arroz aplastado al esposo de la diosa Śrī; permaneció con la cabeza inclinada.

Verse 6

सर्वभूतात्मद‍ृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्‍या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥

Como testigo directo en el corazón de todos los seres, Śrī Kṛṣṇa comprendió plenamente la razón de la visita de Sudāmā y pensó: “Mi amigo jamás Me adoró por ansia de opulencia; ahora viene para complacer a su esposa casta y devota. Le otorgaré riquezas que aun los devas inmortales difícilmente obtienen.”

Verse 7

सर्वभूतात्मद‍ृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्‍या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥

Como testigo directo en el corazón de todos los seres, Śrī Kṛṣṇa comprendió plenamente la razón de la visita de Sudāmā y pensó: “Mi amigo jamás Me adoró por ansia de opulencia; ahora viene para complacer a su esposa casta y devota. Le otorgaré riquezas que aun los devas inmortales difícilmente obtienen.”

Verse 8

इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान्द्विजन्मन: । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥

Pensando así, el Señor arrebató de la prenda del brāhmaṇa los granos de arroz aplastado atados en un paño viejo y exclamó: «¿Qué es esto?»

Verse 9

नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुला: ॥ ९ ॥

El Señor dijo: «Amigo mío, ¿has traído esto para Mí? Me da un gozo inmenso. En verdad, estos pocos granos de arroz aplastado saciarán no sólo a Mí, sino al universo entero»

Verse 10

इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिन: ॥ १० ॥

Dicho esto, el Señor Supremo comió una palma llena y tomó otra para comerla; pero entonces la devota diosa Rukmiṇī, absorta en Él, le sujetó la mano.

Verse 11

एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ११ ॥

Dijo la reina Rukmiṇī: «Basta con esto, oh Alma del universo, para colmarlo de toda clase de riquezas en este mundo y en el venidero. Pues la prosperidad del hombre depende únicamente de Tu complacencia.»

Verse 12

ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥

Śukadeva Gosvāmī continuó: El brāhmaṇa pasó aquella noche en el palacio del Señor Acyuta. Tras comer y beber hasta quedar plenamente satisfecho, se sintió como si hubiera llegado al mundo espiritual, cual si estuviera en el cielo.

Verse 13

श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दित: । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दित: ॥ १३ ॥

Al día siguiente, Sudāmā partió hacia su hogar, honrado por el Señor Śrī Kṛṣṇa, sustentador del universo y plenamente satisfecho en Sí mismo. Oh rey, mientras caminaba por el camino, se sentía inmensamente dichoso.

Verse 14

स चालब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृत: ॥ १४ ॥

Aunque parecía no haber recibido riqueza alguna del Señor Śrī Kṛṣṇa, Sudāmā era demasiado tímido para pedir por sí mismo. Regresó a su casa, plenamente satisfecho por haber tenido el darśana del Señor Supremo.

Verse 15

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य द‍ृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५ ॥

¡Oh! He visto con mis propios ojos la devoción de Brahmaṇya-deva hacia los brāhmaṇas. Aquel que lleva a la diosa Lakṣmī en Su pecho ha abrazado al mendigo más pobre.

Verse 16

क्व‍ाहं दरिद्र: पापीयान् क्व‍ कृष्ण: श्रीनिकेतन: । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भित: ॥ १६ ॥

¿Quién soy yo? Un pecador pobre, apenas un brahma-bandhu; ¿y quién es Kṛṣṇa? El refugio de Śrī, el Señor Supremo. Y aun así, me abrazó con Sus dos brazos.

Verse 17

निवासित: प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजित: श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥

Me trató como a un hermano, haciéndome sentar en el lecho de Su amada consorte. Y como yo estaba fatigado, Su reina en persona me abanicó con un cāmara de cola de yak.

Verse 18

शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभि: । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥

Aunque Él es el Señor de todos los semidioses y el objeto de adoración de los brāhmaṇas, el Deva de los devas me honró como a un deva: masajeó mis pies y me sirvió con humilde entrega.

Verse 19

स्वर्गापवर्गयो: पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥

La raíz de todas las perfecciones y prosperidades que el ser humano halla en el cielo, en la liberación, en los mundos subterráneos y en la tierra es la adoración y el servicio devocional a Sus pies de loto.

Verse 20

अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुच्चैर्न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात् ॥ २० ॥

Pensando: “Si este pobre desdichado se vuelve rico de repente, en su embriaguez de dicha se olvidará de Mí”, el Señor compasivo no me concedió ni un poco de riqueza.

Verse 21

इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्‌द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्ल‍कमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्‍त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥

Mientras pensaba así en su interior, Sudāmā llegó al lugar donde estaba su casa. Pero aquel sitio se hallaba rodeado por todas partes de altísimos palacios celestiales, resplandecientes como la luz conjunta del sol, el fuego y la luna. Había patios y jardines espléndidos, llenos de bandadas de aves que arrullaban, y estanques adornados con lotos kumuda, ambhoja, kahlāra y utpala en plena flor. Hombres finamente ataviados y mujeres de ojos de gacela estaban al servicio. Sudāmā, asombrado, se preguntó: “¿Qué es todo esto? ¿De quién es este lugar? ¿Cómo ha sucedido?”

Verse 22

इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्‌द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्ल‍कमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्‍त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥

Mientras pensaba así en su interior, Sudāmā llegó al lugar donde estaba su casa. Pero aquel sitio se hallaba rodeado por todas partes de altísimos palacios celestiales, resplandecientes como la luz conjunta del sol, el fuego y la luna. Había patios y jardines espléndidos, llenos de bandadas de aves que arrullaban, y estanques adornados con lotos kumuda, ambhoja, kahlāra y utpala en plena flor. Hombres finamente ataviados y mujeres de ojos de gacela estaban al servicio. Sudāmā, asombrado, se preguntó: “¿Qué es todo esto? ¿De quién es este lugar? ¿Cómo ha sucedido?”

Verse 23

इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्‌द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्ल‍कमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्‍त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥

Pensando así para sí, Sudāmā llegó por fin al lugar donde estaba su casa. Pero aquel sitio se hallaba ahora rodeado por todas partes de altísimos palacios y vimānas celestiales, resplandecientes como el brillo conjunto del sol, el fuego y la luna. Había patios y jardines espléndidos, llenos de bandadas de aves que gorjeaban, y estanques adornados con lotos kumuda, ambhoja, kahlāra y utpala en plena flor. Hombres finamente ataviados y mujeres de ojos de gacela estaban allí para servir. Sudāmā, asombrado, se preguntó: «¿Qué es todo esto? ¿De quién es este lugar? ¿Cómo ha llegado a ser así?»

Verse 24

एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभा: । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥

Mientras seguía cavilando así, hombres hermosos y sirvientas, resplandecientes como semidioses, se adelantaron para recibir a su muy afortunado señor con fuerte canto y abundante música instrumental.

Verse 25

पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्‍युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥

Al oír que su esposo había llegado, la esposa del brāhmaṇa salió de prisa de la casa, en un torbellino de júbilo. Parecía la misma diosa de la fortuna, Śrī, emergiendo de su morada divina.

Verse 26

पतिव्रता पतिं द‍ृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना । मीलिताक्ष्यनमद्बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥ २६ ॥

La casta esposa, al ver a su marido, sintió que sus ojos se llenaban de lágrimas de amor y anhelo. Con los ojos cerrados, se inclinó con mente reverente y, en su corazón, lo abrazó.

Verse 27

पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मित: ॥ २७ ॥

Sudāmā se asombró al ver a su esposa. Brillaba en medio de sirvientas con collares enjoyados, y parecía tan resplandeciente como una diosa en su vimāna celestial.

Verse 28

प्रीत: स्वयं तया युक्त: प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥

Con gozo, llevando consigo a su esposa, entró en su casa, provista de cientos de columnas engastadas con gemas, como si fuera el palacio del señor Mahendra.

Verse 29

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥

En la casa de Sudāmā había lechos blancos y suaves como la espuma de la leche, con camas de marfil adornadas con oro; también divanes de patas doradas y abanicos reales de cāmara. Al contemplar aquella opulencia de toda clase, el brāhmaṇa, sereno, reflexionó sobre su prosperidad inesperada.

Verse 30

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥

Había asientos de oro, suaves tapices y doseles resplandecientes colgados con guirnaldas de perlas. Al verlo, el brāhmaṇa meditó serenamente sobre su prosperidad inesperada.

Verse 31

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥

En los muros de cristal transparente, incrustados con grandes esmeraldas, resplandecían lámparas de joyas; y las mujeres estaban adornadas con piedras preciosas. Al verlo, el brāhmaṇa meditó serenamente sobre su abundancia.

Verse 32

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥

Al contemplar allí la abundancia de toda clase de riquezas, el brāhmaṇa, sin inquietarse, pensó: «¿De dónde viene esta prosperidad sin causa? Sin duda es prasāda, la misericordia del Bhagavān».

Verse 33

नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतु: । महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥

Pensó Sudāmā: Siempre he sido pobre y desdichado. Que un infortunado como yo se vuelva rico de repente sólo puede explicarse porque Śrī Kṛṣṇa, supremo señor de los Yadus y colmado de opulencia, ha posado sobre mí Su mirada de gracia; de otro modo no sería posible.

Verse 34

नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोज: । पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशार्हकाणामृषभ: सखा मे ॥ ३४ ॥

Mi amigo Śrī Kṛṣṇa, el más excelso entre los Dāśārhas y disfrutador de riquezas ilimitadas, advirtió mi intención secreta de pedir. Aunque yo estaba ante Él y no dijo nada, Él mismo me otorgó abundantes bienes, como una nube de lluvia misericordiosa.

Verse 35

किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी । मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥

El Señor considera insignificantes incluso Sus mayores bendiciones, pero engrandece hasta el más pequeño servicio ofrecido por Su devoto bienqueriente. Así, el Paramātmā aceptó con alegría un solo puñado de arroz aplastado que yo Le llevé.

Verse 36

तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्ग: ॥ ३६ ॥

Él es el Señor supremamente compasivo, morada de todas las cualidades trascendentales. Que vida tras vida yo Le sirva con amor, amistad, afecto y espíritu de siervo; y que, por la preciosa compañía de Sus devotos, crezca en mí un apego firme hacia Él.

Verse 37

भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यज: । अदीर्घबोधाय विचक्षण: स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भ‍वम् ॥ ३७ ॥

El Señor no nacido, en Su infinita sabiduría, ve cómo la embriaguez del orgullo provoca la caída de los ricos. Por eso, a un devoto falto de discernimiento espiritual, no le concede las maravillosas opulencias del mundo—poder real y bienes materiales—que pueden extraviarlo.

Verse 38

इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन्बुभुजे नातिलम्पट: ॥ ३८ ॥

Así, con determinación firme por la inteligencia espiritual, Sudāmā permaneció totalmente entregado a Janārdana, Śrī Kṛṣṇa, refugio de todos los seres. Libre de codicia, disfrutó con su esposa los placeres de los sentidos que le fueron concedidos, manteniendo siempre la idea de renunciar finalmente a toda gratificación sensorial.

Verse 39

तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते: प्रभो: । ब्राह्मणा: प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९ ॥

El Señor Hari es el Dios de los dioses, el amo de todos los sacrificios y el soberano supremo. Sin embargo, acepta a los santos brāhmaṇas como sus señores; por ello no existe deidad más elevada que ellos.

Verse 40

एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा द‍ृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरत: सतां गतिम् ॥ ४० ॥

Así, al ver que el Supremo Señor, inconquistable, es sin embargo conquistado por Sus propios servidores, el brāhmaṇa, amigo querido del Señor, sintió que los nudos restantes de apego material en su corazón eran cortados por la fuerza de su constante meditación en Él. En poco tiempo alcanzó la morada suprema de Śrī Kṛṣṇa, destino de los santos.

Verse 41

एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नर: । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१ ॥

Quien escuche este relato de la especial benevolencia del Brahmaṇya-deva hacia los brāhmaṇas desarrollará amor por el Señor y quedará liberado de las ataduras del karma.