Adhyaya 74

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Al oír la muerte de Jarāsandha y el maravilloso poder del omnipotente Śrī Kṛṣṇa, el rey Yudhiṣṭhira, lleno de gozo, se dirigió al Señor de este modo.

Verse 2

श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्‍त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥

Śrī Yudhiṣṭhira dijo: Todos los excelsos maestros de los tres mundos, junto con los habitantes y gobernantes de los diversos planetas, llevan sobre sus cabezas Tu mandato, tan difícil de obtener.

Verse 3

स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥

Oh Señor Supremo de ojos de loto: que Tú aceptes las órdenes de miserables necios que se creen gobernantes, oh Omnipresente, es una suprema apariencia de Tu līlā.

Verse 4

न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥

Pero el esplendor de la Verdad Absoluta, el Paramātmā, el primordial Uno sin segundo, no aumenta ni disminuye por Sus actos, así como el poder del sol no cambia por su movimiento.

Verse 5

न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥

Oh Mādhava inconquistable: ni siquiera Tus devotos hacen distinciones de “yo” y “mío”, “tú” y “tuyo”, pues esa es una mentalidad pervertida propia de los animales.

Verse 6

श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥

Dijo Śukadeva Gosvāmī: Tras decir esto, el rey Yudhiṣṭhira esperó hasta que llegó el momento propicio del sacrificio. Entonces, con el beneplácito del Señor Kṛṣṇa, escogió sacerdotes idóneos, brāhmaṇas versados en los Vedas y maestros del Brahman, para ejecutar el yajña.

Verse 7

द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्‍च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्‍त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥

Eligió a Kṛṣṇa-dvaipāyana (Vyāsa), Bharadvāja, Sumantu, Gotama y Asita, junto con Vasiṣṭha, Cyavana, Kaṇva, Maitreya, Kavaṣa y Trita. También eligió a Viśvāmitra, Vāmadeva, Sumati, Jaimini, Kratu, Paila y Parāśara, así como a Garga, Vaiśampāyana, Atharvā, Kaśyapa, Dhaumya, Rāma de los Bhārgavas, Āsuri, Vītihotra, Madhucchandā, Vīrasena y Akṛtavraṇa, como sacerdotes del yajña.

Verse 8

द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्‍च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्‍त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥

Para ese yajña fueron designados como ṛtvij esos grandes ṛṣis, encabezados por Dvaipāyana. Eran peritos en los Vedas y firmes en el Brahman; con su ayuda, el rey resolvió consumar el sacrificio conforme al rito sagrado.

Verse 9

द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्‍च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्‍त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥

Los mahāṛṣis como Viśvāmitra y los demás eran capaces de llevar a cabo, conforme al rito, todos los miembros del yajña. Al escogerlos, el sacrificio del rey se volvió sumamente puro y esplendoroso.

Verse 10

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिद‍ृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥

Oh rey, entre los demás invitados estaban Droṇa, Bhīṣma, Kṛpa y otros; también Dhṛtarāṣṭra con sus hijos y el muy sabio Vidura. Brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras, deseosos de contemplar el yajña, acudieron allí. En verdad, todos los reyes llegaron con sus séquitos.

Verse 11

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिद‍ृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥

Oh rey, entre los invitados estaban Droṇa, Bhīṣma, Kṛpa, Dhṛtarāṣṭra con sus hijos y el sabio Vidura. Brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras, ansiosos por ver el sacrificio, y todos los reyes con sus séquitos acudieron allí.

Verse 12

ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥

Entonces los sacerdotes brāhmaṇas araron el recinto del sacrificio con rejas de oro e iniciaron al rey Yudhiṣṭhira para el yajña conforme a la tradición establecida por las autoridades.

Verse 13

हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्‍यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥

Los utensilios del sacrificio eran de oro, como en el antiguo Rājasūya celebrado por el señor Varuṇa. Indra y los regentes de los mundos, junto con Brahmā y Śiva; los Siddhas y Gandharvas con sus séquitos; los Vidyādharas; las grandes serpientes; los sabios; Yakṣas y Rākṣasas; aves celestiales; Kinnaras; Cāraṇas; y los reyes de la tierra con sus reinas: todos fueron invitados y acudieron desde todas direcciones al Rājasūya del rey Yudhiṣṭhira, hijo de Pāṇḍu. No se asombraron de la opulencia, pues era plenamente apropiada para un devoto de Śrī Kṛṣṇa.

Verse 14

हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्‍यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥

Los utensilios del sacrificio eran de oro, como en el antiguo Rājasūya celebrado por el señor Varuṇa. Indra y los regentes de los mundos, junto con Brahmā y Śiva; los Siddhas y Gandharvas con sus séquitos; los Vidyādharas; las grandes serpientes; los sabios; Yakṣas y Rākṣasas; aves celestiales; Kinnaras; Cāraṇas; y los reyes de la tierra con sus reinas: todos fueron invitados y acudieron desde todas direcciones al Rājasūya del rey Yudhiṣṭhira, hijo de Pāṇḍu. No se asombraron de la opulencia, pues era plenamente apropiada para un devoto de Śrī Kṛṣṇa.

Verse 15

हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्‍यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥

Los utensilios del sacrificio eran de oro, como en el antiguo Rājasūya celebrado por el señor Varuṇa. Indra y los regentes de los mundos, junto con Brahmā y Śiva; los Siddhas y Gandharvas con sus séquitos; los Vidyādharas; las grandes serpientes; los sabios; Yakṣas y Rākṣasas; aves celestiales; Kinnaras; Cāraṇas; y los reyes de la tierra con sus reinas: todos fueron invitados y acudieron desde todas direcciones al Rājasūya del rey Yudhiṣṭhira, hijo de Pāṇḍu. No se asombraron de la opulencia, pues era plenamente apropiada para un devoto de Śrī Kṛṣṇa.

Verse 16

अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥

Los sacerdotes, resplandecientes como los dioses, celebraron para el rey Yudhiṣṭhira el sacrificio Rājasūya conforme a los preceptos védicos, tal como antaño los semidioses lo realizaron para Varuṇa (Pracetas).

Verse 17

सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥

En el día de extraer el jugo de soma, el soberano Yudhiṣṭhira, con mente muy recogida, honró debidamente a los sacerdotes y a los más excelsos señores de la asamblea.

Verse 18

सदस्याग्र्‍यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥

Los miembros de la asamblea deliberaron a quién debía rendirse el primer honor, pero al haber muchos dignos de tal distinción no pudieron decidir. Entonces habló Sahadeva.

Verse 19

अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥

[Dijo Sahadeva:] Sin duda Acyuta—el Bhagavān, señor de los Sātvatas—merece la supremacía. En verdad, Él mismo es todos los semidioses adorados en el sacrificio, así como el lugar sagrado, el tiempo y los bienes y utensilios del culto.

Verse 20

यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥

Todo este universo se apoya en Él; también los grandes sacrificios, con sus fuegos sagrados, ofrendas y mantras, son de Su esencia. Sāṅkhya y yoga apuntan a Él, el Uno sin segundo. Oh miembros de la asamblea, ese Señor no nacido, apoyado sólo en Sí mismo, crea, sostiene y destruye este cosmos mediante Sus propias energías; por ello la existencia del mundo depende únicamente de Él.

Verse 21

यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥

Este universo entero se funda en Él; también los grandes sacrificios, con su fuego sagrado, las oblaciones y los mantras, son de Su naturaleza. Sāṅkhya y yoga apuntan a Él, el Uno sin segundo. Oh miembros de la asamblea, ese Señor no nacido, apoyado sólo en Sí mismo, por Sus propias energías crea, sostiene y destruye el cosmos; por ello la existencia del mundo depende únicamente de Él.

Verse 22

विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥

Él engendra las diversas actividades de este mundo; y por Su mirada de gracia, el universo entero se esfuerza por los ideales del bien: dharma, artha, kāma y mokṣa.

Verse 23

तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥

Por lo tanto, ofrezcamos el honor supremo a Kṛṣṇa, el Señor grandioso. Al hacerlo, honraremos a todos los seres vivos y también a nuestro propio ser.

Verse 24

सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥

Quien desee que el honor que ofrece sea correspondido infinitamente debe honrar a Kṛṣṇa, el Alma de todos los seres, el que no ve nada separado de Sí, perfectamente pacífico y plenamente completo.

Verse 25

इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥

[Continuó Śukadeva Gosvāmī:] Dicho esto, Sahadeva, conocedor de la potencia del Señor Kṛṣṇa, guardó silencio. Al oír sus palabras, todos los santos presentes lo alabaron, exclamando: «¡Sādhu! ¡Sādhu!» («¡Excelente! ¡Excelente!»).

Verse 26

श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्‍धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥

Al oír el dictamen de los brāhmaṇas, el rey comprendió el sentir de toda la asamblea. Conmovido por el amor, adoró plenamente a Śrī Kṛṣṇa, Señor de los sentidos.

Verse 27

तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥

Tras lavar los pies del Señor Kṛṣṇa, Mahārāja Yudhiṣṭhira, gozoso, roció esa agua purificadora sobre su cabeza y luego sobre la de su esposa, hermanos, parientes y ministros; esa agua santifica al mundo.

Verse 28

तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥

Luego honró al Señor con vestiduras de seda amarilla y joyas de gran valor; con los ojos colmados de lágrimas, no pudo mirarlo de frente.

Verse 29

इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥

Al ver al Señor Kṛṣṇa así honrado, casi todos los presentes juntaron las manos y exclamaron: «¡Reverencias! ¡Victoria!», postrándose ante Él; y desde lo alto llovieron flores.

Verse 30

इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥

Al oír la glorificación de las cualidades trascendentales de Kṛṣṇa, el hijo de Damaghoṣa (Śiśupāla) se enfureció sin poder tolerarlo. Se levantó de su asiento, alzó los brazos con ira y, sin temor, lanzó ante la asamblea duras palabras contra el Señor Supremo.

Verse 31

ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥

[Dijo Śiśupāla:] Se ha probado verdadera la enseñanza védica de que el Tiempo es el señor inevitable; pues hasta la mente de los ancianos sabios se ha desviado por las palabras de un simple muchacho.

Verse 32

यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥

Oh jefes de la asamblea, vosotros sois los mejores conocedores de quién es digno de honor; no prestéis oído a las palabras de un niño. Aunque afirme que «Kṛṣṇa merece adoración», no lo aceptéis.

Verse 33

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥

¿Cómo podéis pasar por alto a los más excelsos de esta asamblea—grandes ṛṣis firmes en el Brahman, dotados de austeridad, saber sagrado y votos severos, purificados por el conocimiento y venerados aun por los regentes del mundo—y considerar digno de culto a este vaquero, oprobio de su linaje?

Verse 34

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥

Así como un cuervo no merece comer el sagrado puroḍāśa, del mismo modo este vaquero—oprobio de su linaje—¿cómo habría de merecer vuestra adoración?

Verse 35

वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥

¿Cómo puede ser digno de adoración quien está apartado del varṇāśrama y del deber familiar, excluido de toda práctica religiosa, caprichoso en su conducta y falto de virtudes?

Verse 36

ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भ‍िर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥

Yayāti maldijo el linaje de estos yādavas; desde entonces han sido rechazados por los virtuosos y viven siempre apegados al licor. ¿Cómo, pues, merecería Śrī Kṛṣṇa ser adorado?

Verse 37

ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥

Han abandonado las tierras santas servidas por los brahmarṣis y se han refugiado en un lugar sin esplendor brahmánico. Amparados en una fortaleza inaccesible en el mar, hostigan al pueblo como bandidos.

Verse 38

एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥

Así, despojado de toda buena fortuna, Śiśupāla profirió estos y otros ultrajes. Pero el Señor Supremo no dijo nada, como el león que no hace caso al aullido del chacal.

Verse 39

भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥

Al oír tan insoportable blasfemia contra el Señor, varios miembros de la asamblea se taparon los oídos y se marcharon, maldiciendo con ira al rey de Cedi.

Verse 40

निन्दां भगवत: श‍ृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥

Quien, al oír críticas contra el Señor Supremo o contra Su devoto fiel, no abandona de inmediato ese lugar, también cae sin duda, despojado de su mérito piadoso.

Verse 41

तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥

Entonces los hijos de Pāṇḍu se enfurecieron y, junto con los guerreros de Matsya, Kaikaya y Sṛñjaya, se levantaron de sus asientos con las armas en alto, dispuestos a matar a Śiśupāla.

Verse 42

ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्‍गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥

Entonces Śiśupāla, el rey de Cedi, sin inmutarse, tomó espada y escudo. Oh Bhārata, en medio de la asamblea de reyes insultó a quienes se ponían del lado del Señor Kṛṣṇa.

Verse 43

तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥

En ese instante el Señor Supremo se puso en pie y contuvo a Sus devotos. Luego, airado, lanzó Su disco Sudarśana, afilado como navaja, y cercenó la cabeza del enemigo que atacaba.

Verse 44

शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥

Cuando Śiśupāla fue muerto, se alzó un gran clamor y alboroto. Aprovechando la confusión, los pocos reyes que lo seguían huyeron rápidamente de la asamblea, buscando salvar la vida.

Verse 45

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥

Del cuerpo de Śiśupāla surgió una luz resplandeciente y, ante la mirada de todos los seres, entró en Vāsudeva, el Señor Kṛṣṇa, como un meteoro que cae del cielo a la tierra.

Verse 46

जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥

Obsesionado por el odio hacia el Señor Śrī Kṛṣṇa durante tres vidas, Śiśupāla alcanzó la naturaleza trascendental del Señor; en verdad, la conciencia determina el nacimiento futuro.

Verse 47

ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥

El emperador Yudhiṣṭhira dio generosas dádivas a los sacerdotes del sacrificio y a los miembros de la asamblea, honrándolos a todos según el rito védico, y luego tomó el baño de avabhṛtha.

Verse 48

साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भ‍िरभियाचित: ॥ ४८ ॥

Así, Śrī Kṛṣṇa, Señor de todos los maestros del yoga místico, hizo que el gran sacrificio del rey Yudhiṣṭhira se cumpliera con éxito; después, a ruego de Sus íntimos amigos, permaneció allí algunos meses.

Verse 49

ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥

Luego el Señor, hijo de Devakī, obtuvo el permiso del rey, aunque a éste le costaba concederlo, y regresó a Su capital acompañado de Sus esposas y ministros.

Verse 50

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥

Ya te he descrito con gran detalle la historia de los dos moradores de Vaikuṇṭha que, por la maldición de los brāhmaṇas, tuvieron que nacer una y otra vez en el mundo material.

Verse 51

राजसूयावभृथ्येन स्‍नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥

Purificado por el baño ritual avabhṛthya que culminó el Rājasūya, el rey Yudhiṣṭhira resplandeció en medio de la asamblea de brāhmaṇas y kṣatriyas como el propio Indra, rey de los devas.

Verse 52

राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥

Los devas, los hombres y los moradores de los cielos intermedios, debidamente honrados por el rey, partieron gozosos a sus moradas, cantando las alabanzas de Śrī Kṛṣṇa y del gran sacrificio.

Verse 53

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां द‍ृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥

Todos quedaron complacidos, salvo el pecador Duryodhana, encarnación del Kali-yuga y enfermedad de la estirpe Kuru; no pudo soportar ver la opulencia floreciente del hijo de Pāṇḍu.

Verse 54

य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥

Quien recite estas obras de Viṣṇu—incluida la muerte de Śiśupāla, la liberación de los reyes y la celebración del Rājasūya—queda libre de todos los pecados.