Adhyaya 64

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारका: । विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादय: ॥ १ ॥

Śrī Bādarāyaṇi dijo: Oh Rey, un día los jóvenes príncipes de la dinastía Yadu—Sāmba, Pradyumna, Cāru, Bhānu, Gada y otros—fueron a un bosquecillo para divertirse.

Verse 2

क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्त: पिपासिता: । जलं निरुदके कूपे दद‍ृशु: सत्त्वमद्भ‍ुतम् ॥ २ ॥

Después de jugar allí por largo tiempo, sintieron sed. Buscando agua, miraron dentro de un pozo seco y vieron una criatura extraña y maravillosa.

Verse 3

कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसा: । तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विता: ॥ ३ ॥

Al ver aquel lagarto como una montaña, quedaron asombrados. Movidos por la compasión, intentaron sacarlo del pozo.

Verse 4

चर्मजैस्तान्तवै: पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भका: । नाशक्नुरन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुका: ॥ ४ ॥

Ataron al lagarto atrapado con correas de cuero y luego con cuerdas tejidas, pero aun así no pudieron sacarlo. Entonces, llenos de emoción, fueron a contarle todo al Señor Kṛṣṇa.

Verse 5

तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावन: । वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया ॥ ५ ॥

Entonces llegó allí el Bhagavān de ojos de loto, sustentador del universo. Al ver al lagarto, con su mano izquierda lo levantó fácilmente, como en un juego divino.

Verse 6

स उत्तम:श्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्य: कृकलासरूपम् । सन्तप्तचामीकरचारुवर्ण: स्वर्ग्यद्भ‍ुतालङ्करणाम्बरस्रक् ॥ ६ ॥

Al ser tocado por la mano del Uttamaḥ-śloka, aquel ser abandonó al instante su forma de lagarto y asumió la de un morador del cielo. Su tez resplandecía como oro fundido, y estaba adornado con maravillosas joyas, vestiduras y guirnaldas.

Verse 7

पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्द: । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७ ॥

Mukunda, el Señor Kṛṣṇa, aunque lo comprendía, preguntó para instruir a todos: «Oh muy afortunado, ¿quién eres? Al ver tu forma excelsa, pienso sin duda que eres un deva eminente».

Verse 8

सम्प्रापितोऽस्यतदर्ह: सुभद्र । आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे न: क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥

«¿Por qué acción pasada has llegado a esta condición? Oh alma noble, no pareces merecer tal destino. Deseamos conocerte; si juzgas que éste es el momento y lugar apropiados, háblanos de ti.»

Verse 9

श्रीशुक उवाच इति स्म राजा सम्पृष्ट: कृष्णेनानन्तमूर्तिना । माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥ ९ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Interrogado así por Kṛṣṇa, de formas ilimitadas, el rey, con su yelmo resplandeciente como el sol, se postró ante Mādhava y respondió de este modo.

Verse 10

नृग उवाच नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनय: प्रभो । दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥ १० ॥

Dijo el rey Nṛga: «Soy un rey llamado Nṛga, hijo de Ikṣvāku, oh Señor. Tal vez mi nombre haya llegado a Tus oídos cuando se recitaban las listas de los hombres caritativos.»

Verse 11

किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिण: । कालेनाव्याहतद‍ृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया ॥ ११ ॥

«Oh Señor, ¿qué podría serte desconocido? Tú eres el testigo del alma de todos los seres, y tu visión no es herida por el tiempo. Aun así, por Tu mandato, hablaré.»

Verse 12

यावत्य: सिकता भूमेर्यावत्यो दिवि तारका: । यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददं स्म गा: ॥ १२ ॥

Di en caridad tantas vacas como granos de arena hay en la tierra, estrellas en el cielo y gotas en la lluvia.

Verse 13

पयस्विनीस्तरुणी: शीलरूप- गुणोपपन्ना: कपिला हेमश‍ृङ्गी: । न्यायार्जिता रूप्यखुरा: सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३ ॥

Di en caridad vacas jóvenes, pardas y llenas de leche, de buen carácter, hermosas y virtuosas; adquiridas honestamente; con cuernos dorados, pezuñas plateadas, adornadas con finas telas, guirnaldas y joyas, y con sus terneros.

Verse 14

स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्‍भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्‍भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥

Primero honré a los brāhmaṇas receptores de mi caridad adornándolos con finas joyas. Aquellos dwijas excelsos eran jóvenes, de familias necesitadas, de noble carácter y virtudes; firmes en la verdad, célebres por su austeridad, muy versados en los Vedas y santos en su conducta. Les di vacas, tierras, oro y casas, además de caballos, elefantes y doncellas casaderas con sirvientas; también sésamo, plata, lechos excelentes, ropas, gemas, enseres y carros. Asimismo realicé sacrificios védicos y diversas obras piadosas de beneficio público.

Verse 15

स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्‍भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्‍भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥

Primero honré a los brāhmaṇas receptores de mi caridad adornándolos con finas joyas. Aquellos dwijas excelsos eran jóvenes, de familias necesitadas, de noble carácter y virtudes; firmes en la verdad, célebres por su austeridad, muy versados en los Vedas y santos en su conducta. Les di vacas, tierras, oro y casas, además de caballos, elefantes y doncellas casaderas con sirvientas; también sésamo, plata, lechos excelentes, ropas, gemas, enseres y carros. Asimismo realicé sacrificios védicos y diversas obras piadosas de beneficio público.

Verse 16

कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने । सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६ ॥

Una vez, una vaca de cierto brāhmaṇa eminente se extravió y entró en mi rebaño. Sin saberlo, di esa vaca en caridad a otro brāhmaṇa.

Verse 17

तां नीयमानां तत्स्वामी द‍ृष्ट्वोवाच ममेति तम् । ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥

Al ver que se llevaban la vaca, su primer dueño dijo: «¡Es mía!» El segundo brāhmaṇa, que la había aceptado como dádiva, replicó: «No, es mía; Nṛga me la dio».

Verse 18

विप्रौ विवदमानौ मामूचतु: स्वार्थसाधकौ । भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद् भ्रम: ॥ १८ ॥

Mientras los dos brāhmaṇas discutían, cada uno buscando su propio fin, vinieron a mí. Uno dijo: «Tú me diste esta vaca», y el otro: «Pero tú me la robaste». Al oírlo, quedé desconcertado.

Verse 19

अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥

Atrapado en un terrible dilema del dharma, supliqué humildemente a ambos brāhmaṇas: «A cambio de esta vaca daré cien mil vacas excelentes; por favor, devuélvanmela. Soy su siervo ignorante; tengan misericordia y sálvenme de esta angustia, o caeré sin duda en un infierno impuro».

Verse 20

अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥

Atrapado en un terrible dilema del dharma, supliqué humildemente a ambos brāhmaṇas: «A cambio de esta vaca daré cien mil vacas excelentes; por favor, devuélvanmela. Soy su siervo ignorante; tengan misericordia y sálvenme de esta angustia, o caeré sin duda en un infierno impuro».

Verse 21

नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् । नान्यद् गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ ॥ २१ ॥

Oh rey, el dueño actual de la vaca dijo: «No acepto nada a cambio», y se marchó. El otro brāhmaṇa declaró: «No deseo ni siquiera diez mil vacas más», y también se fue.

Verse 22

एतस्मिन्नन्तरे यामैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् । यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२ ॥

En ese intervalo, los mensajeros de Yamarāja, aprovechando la ocasión, me llevaron a su morada. Allí el propio Yamarāja me interrogó: «Oh Señor de señores, oh Dueño del universo».

Verse 23

पूर्वं त्वमशुभं भुङ्‍क्ष उताहो नृपते शुभम् । नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वत: ॥ २३ ॥

[Dijo Yamarāja:] Mi querido rey, ¿deseas experimentar primero los frutos de tus pecados o los de tu piedad? No veo fin a la caridad y al dharma que has practicado; por ello, tu disfrute en los resplandecientes planetas celestiales es también inagotable.

Verse 24

पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति स: । तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥

Respondí: «Primero, mi señor, déjame sufrir las reacciones de mis pecados», y Yamarāja dijo: «¡Entonces, cae!» Al instante caí, y al caer vi que me convertía en una lagartija, oh Dueño.

Verse 25

ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव । स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिन: ॥ २५ ॥

Oh Keśava, como Tu siervo fui devoto de los brāhmaṇas y generoso con ellos, y siempre anhelé Tu darśana. Por eso, hasta hoy mi memoria de aquella vida no se ha desvanecido.

Verse 26

स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथ: परात्मा योगेश्वरै: श्रुतिद‍ृशामलहृद्विभाव्य: । साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धे: स्यान्मेऽनुद‍ृश्य इह यस्य भवापवर्ग: ॥ २६ ॥

Oh Todopoderoso, Paramātmā, ¿cómo es que mis ojos Te ven aquí? Tú eres el Adhokṣaja, a quien aun los grandes señores del yoga sólo pueden contemplar en el corazón puro mediante la visión espiritual de los Vedas. Entonces, ¿cómo Te muestras directamente ante mí, si mi inteligencia está cegada por las duras tribulaciones de la vida material? En este mundo, sólo quien ha terminado con el enredo del saṁsāra debería poder verte.

Verse 27

देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्व‍ापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥

¡Oh Devadeva, Jagannātha, Govinda, Puruṣottama, Nārāyaṇa, Hṛṣīkeśa, Puṇyaśloka, Acyuta, Avyaya!

Verse 28

देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्व‍ापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥

Oh Señor Kṛṣṇa, concédeme partir hacia la morada de los semidioses; dondequiera que viva, que mi mente se refugie siempre en Tus pies de loto.

Verse 29

नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नम: ॥ २९ ॥

Te ofrezco reverencias una y otra vez, oh fuente de todo ser, Brahman supremo de potencias infinitas; a Kṛṣṇa, hijo de Vasudeva, señor de todos los yogas, mi homenaje.

Verse 30

इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना । अनुज्ञातो विमानाग्र्‍यमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥

Dicho esto, Mahārāja Nṛga circunvaló al Señor Kṛṣṇa y tocó con su corona los pies del Señor. Concedido el permiso, ante la mirada de todos, subió a un maravilloso vimāna celestial.

Verse 31

कृष्ण: परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुत: । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ ३१ ॥

Entonces el Bhagavān, el Señor Kṛṣṇa, hijo de Devakī—especialmente devoto de los brāhmaṇas y encarnación de la esencia del dharma—habló a Sus íntimos, instruyendo así a la clase real en general.

Verse 32

दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि । तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञां ईश्वरमानिनाम् ॥ ३२ ॥

La riqueza de un brāhmaṇa es, en verdad, difícil de digerir: aun quien es más poderoso que el fuego, si la disfruta apenas un poco, no la soporta. ¡Cuánto más los reyes que, creyéndose señores, pretenden gozarla!

Verse 33

नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया । ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि ॥ ३३ ॥

No considero al hālāhala un veneno verdadero, pues tiene antídoto. Pero la riqueza de un brāhmaṇa, cuando es robada, sí es veneno: en este mundo no existe remedio para ello.

Verse 34

हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भ‍ि: प्रशाम्यति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावक: ॥ ३४ ॥

El veneno mata sólo a quien lo ingiere, y el fuego común se apaga con agua. Pero el fuego encendido por la leña del bien de un brāhmaṇa quema a la familia del ladrón entera, hasta la raíz.

Verse 35

ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् । प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान् ॥ ३५ ॥

Si alguien disfruta la riqueza de un brāhmaṇa sin el debido permiso, esa riqueza destruye tres generaciones. Pero si la toma por la fuerza o la usurpa con ayuda del poder del gobierno u otros, entonces quedan destruidas diez generaciones de antepasados y diez de descendientes.

Verse 36

राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते । निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशा: ॥ ३६ ॥

Los reyes, cegados por la fortuna real, no prevén su propia caída. Con ingenua necedad, al ansiar gozar de la riqueza de un brāhmaṇa, en realidad ansían el infierno.

Verse 37

गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्‍च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥

Tantos años como partículas de polvo tocan las lágrimas de los brāhmaṇas generosos, con familia dependiente y despojados de su sustento, por tantos años los reyes sin freno que usurpan la propiedad de un brāhmaṇa, junto con su linaje real, son cocidos en el infierno llamado Kumbhīpāka.

Verse 38

गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्‍च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥

Tantos años como partículas de polvo tocan las lágrimas de los brāhmaṇas generosos, con familia dependiente y despojados de su sustento, por tantos años los reyes sin freno que usurpan la propiedad de un brāhmaṇa, junto con su linaje real, son cocidos en el infierno llamado Kumbhīpāka.

Verse 39

स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च य: । षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमि: ॥ ३९ ॥

Sea un don propio o el don de otro, quien robe el sustento y la propiedad de un brāhmaṇa nacerá como gusano en el excremento durante sesenta mil años.

Verse 40

न मे ब्रह्मधनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नरा: । पराजिताश्‍च्युता राज्याद् भवन्त्युद्वेजिनोऽहय: ॥ ४० ॥

No deseo la riqueza de los brāhmaṇas. Quienes la codician se vuelven de vida corta, son derrotados, caen de su reino y llegan a ser serpientes que atormentan a los demás.

Verse 41

विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामका: । घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यश: ॥ ४१ ॥

Oh seguidores míos, jamás tratéis con dureza a un brāhmaṇa erudito, aunque haya incurrido en falta. Aunque os golpee o os maldiga repetidas veces, seguid ofreciéndole reverencias cada día.

Verse 42

यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहित: । तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥

Así como Yo, con mente recogida, me inclino siempre ante los brāhmaṇas, así también vosotros debéis inclinaros ante ellos. Quien obre de otro modo será merecedor de Mi castigo.

Verse 43

ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यध: । अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ ४३ ॥

Cuando se arrebata la propiedad de un brāhmaṇa, aun sin saberlo, ello hace caer sin duda al que la toma, tal como la vaca del brāhmaṇa hizo caer a Nṛga.

Verse 44

एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकस: । पावन: सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ॥ ४४ ॥

Habiendo así instruido a los moradores de Dvārakā, el Señor Mukunda, purificador de todos los mundos, entró en Su propio palacio.