Adhyaya 56

Verse 1

श्रीशुक उवाच सत्राजित: स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिष: । स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Habiendo ofendido al Señor Kṛṣṇa, Satrājit procuró expiar su falta y, con sus propias manos, le ofreció a Kṛṣṇa a su hija junto con la joya Syamantaka.

Verse 2

श्रीराजोवाच सत्राजित: किमकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिष: । स्यमन्तक: कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरे: ॥ २ ॥

El rey Parīkṣit preguntó: “Oh brāhmaṇa, ¿qué ofensa cometió el rey Satrājit contra el Señor Kṛṣṇa? ¿De dónde obtuvo la joya Syamantaka y por qué entregó a su hija al Supremo Señor, Hari?”

Verse 3

श्रीशुक उवाच आसीत् सत्राजित: सूर्यो भक्तस्य परम: सखा । प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्ट: स्यमन्तकम् ॥ ३ ॥

Dijo Śukadeva Gosvāmī: Sūrya, el dios del sol, sentía gran afecto por su devoto Satrājit y actuaba como su mejor amigo. Satisfecho, le entregó la joya llamada Syamantaka.

Verse 4

स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रवि: । प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षित: ॥ ४ ॥

Con la joya colgada al cuello, Satrājit entró en Dvārakā resplandeciente como el sol. Oh rey, por el fulgor de la joya nadie lo reconoció.

Verse 5

तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टद‍ृष्टय: । दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसु: सूर्यशङ्किता: ॥ ५ ॥

Al verlo desde lejos, el resplandor los dejó casi ciegos. Sospechando que era Sūrya, el dios del sol, fueron a contárselo al Señor Kṛṣṇa, que en ese momento jugaba a los dados.

Verse 6

नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥

¡Reverencias a Ti, oh Nārāyaṇa, portador de la caracola, el disco y la maza! Oh Dāmodara de ojos de loto, oh Govinda, amado Yadu-nandana: ¡te ofrecemos nuestro homenaje!

Verse 7

एष आयाति सविता त्वां दिद‍ृक्षुर्जगत्पते । मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगु: ॥ ७ ॥

¡Oh Señor del universo! Savitā ha venido a contemplarte; con el círculo de sus rayos intensos y fulgurantes, parece cegar los ojos de los hombres.

Verse 8

नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभा: । ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यज: प्रभो ॥ ८ ॥

Oh Señor, los más excelsos semidioses de los tres mundos ciertamente buscan Tu rastro. Al saber que hoy Te ocultas entre los Yadus, el dios Sol, el no nacido (Aja), ha venido aquí para contemplarte.

Verse 9

श्रीशुक उवाच निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचन: । प्राह नासौ रविर्देव: सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ ९ ॥

Śukadeva dijo: Al oír aquellas palabras inocentes, el Señor de ojos de loto sonrió ampliamente y dijo: «Ese no es Ravi, el dios Sol; es Satrājit, que resplandece por su joya».

Verse 10

सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ १० ॥

Satrājit entró en su opulenta casa, realizando festivamente ritos auspiciosos. Luego hizo que brāhmaṇas cualificados instalaran la joya Syamantaka en el santuario doméstico.

Verse 11

दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो । दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभा: । न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणि: ॥ ११ ॥

Mi querido Prabhu, aquella gema producía cada día ocho bhāras de oro. Y el lugar donde se la guardaba y adoraba debidamente quedaba libre de calamidades como el hambre o la muerte prematura, y también de males como mordeduras de serpiente, trastornos mentales y físicos y la presencia de personas engañosas.

Verse 12

स याचितो मणिं क्व‍ापि यदुराजाय शौरिणा । नैवार्थकामुक: प्रादाद् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ १२ ॥

En cierta ocasión, el Señor Kṛṣṇa, el Śauri, pidió a Satrājit que entregara la joya al rey de los Yadus, Ugrasena; pero Satrājit, dominado por la codicia, se negó, sin considerar la gravedad de ofender al Señor al rechazar Su petición.

Verse 13

तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥ १३ ॥

Una vez, Prasena, hermano de Satrājit, colgó del cuello el resplandeciente joyel, montó a caballo y se internó en el bosque para cazar.

Verse 14

प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी । गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥

Un león mató a Prasena y a su caballo y se apoderó de la joya. Pero cuando el león entró en una cueva de la montaña, fue muerto por Jāmbavān, que deseaba la joya.

Verse 15

सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले । अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥ १५ ॥

Dentro de la cueva, Jāmbavān dio la joya a su pequeño hijo como juguete. Mientras tanto, Satrājit, al no ver regresar a su hermano, quedó hondamente afligido.

Verse 16

प्राय: कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गत: । भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जना: ॥ १६ ॥

Dijo: «Seguramente Kṛṣṇa mató a mi hermano, que fue al bosque con la joya al cuello». Al oír tal acusación, la gente empezó a susurrarla de oído en oído.

Verse 17

भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरै: ॥ १७ ॥

Al oír aquel rumor, el Señor Śrī Kṛṣṇa quiso borrar la mancha sobre Su fama; por ello, llevando consigo a ciudadanos de Dvārakā, partió a seguir de nuevo las huellas de Prasena.

Verse 18

हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने । तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण दद‍ृशुर्जना: ॥ १८ ॥

En el bosque hallaron a Prasena y a su caballo, ambos muertos por el león. Más adelante, en una ladera, vieron al león también muerto, abatido por Ṛkṣa (Jāmbavān).

Verse 19

ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसावृतम् । एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहि: प्रजा: ॥ १९ ॥

Ante la terrible cueva del rey de los osos, envuelta en tinieblas densas, el Señor dejó a la gente afuera y entró Él solo.

Verse 20

तत्र द‍ृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ २० ॥

Allí el Señor Śrī Kṛṣṇa vio que la joya más preciosa había sido convertida en juguete de un niño. Decidido a recuperarla, se acercó al pequeño.

Verse 21

तमपूर्वं नरं द‍ृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वर: ॥ २१ ॥

Al ver a aquel ser extraordinario, la nodriza gritó de miedo. Al oírlo, Jāmbavān, el más fuerte entre los fuertes, corrió airado hacia el Señor.

Verse 22

स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मन: । पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥

Sin conocer Su verdadera posición y pensándolo un hombre ordinario, Jāmbavān comenzó a luchar con ira contra el Señor Supremo, su propio maestro.

Verse 23

द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतो: । आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भि: क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥

Los dos lucharon furiosamente en combate singular, cada uno decidido a ganar. Contendiendo con varias armas, piedras, troncos de árboles y finalmente con sus brazos, lucharon como dos halcones disputándose un trozo de carne.

Verse 24

आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभि: । वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥

La pelea continuó sin descanso durante veintiocho días, golpeándose los dos oponentes con sus puños, que caían como los chasquidos de un rayo.

Verse 25

कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धन: । क्षीणसत्त्व: स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मित: ॥ २५ ॥

Con sus abultados músculos magullados por los golpes de los puños del Señor Kṛṣṇa, su fuerza vacilante y sus miembros transpirando, Jāmbavān, grandemente asombrado, finalmente habló al Señor.

Verse 26

जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओज: सहो बलम् । विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥

Ahora sé que Tú eres el aire vital y la fuerza sensorial, mental y corporal de todos los seres vivos. Tú eres el Señor Viṣṇu, la persona original, el controlador supremo y todopoderoso.

Verse 27

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् । काल: कलयतामीश: पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥

Tú eres el Creador supremo aun de los creadores del universo, y en todo lo creado eres la sustancia subyacente. Eres el Tiempo que somete a los que someten, el Señor Supremo y el Paramātmā de todas las almas.

Verse 28

यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै- र्वर्त्मादिशत् क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धि: । सेतु: कृत: स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्ष:शिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८ ॥

Tú eres Aquel que hizo que el océano cediera el paso cuando una mirada de soslayo, apenas teñida de ira, agitó a los cocodrilos y a los peces timiṅgila en las profundidades. Tú construiste el gran puente para glorificar tu fama, incendiaste Laṅkā, y con tus flechas cercenaste las cabezas de Rāvaṇa, que cayeron a la tierra.

Verse 29

इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥

[Continuó Śukadeva Gosvāmī:] Oh rey, entonces el Señor Acyuta, Bhagavān Kṛṣṇa, hijo de Devakī, se dirigió al rey de los osos, que ya había comprendido la verdad. El Señor de ojos de loto tocó a Jāmbavān con su mano que concede bendiciones y, con suprema compasión, habló a su devoto con una voz grave, resonante como nube.

Verse 30

इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥

[Continuó Śukadeva Gosvāmī:] Oh rey, entonces el Señor Acyuta, Bhagavān Kṛṣṇa, hijo de Devakī, se dirigió al rey de los osos, que ya había comprendido la verdad. El Señor de ojos de loto tocó a Jāmbavān con su mano que concede bendiciones y, con suprema compasión, habló a su devoto con una voz grave, resonante como nube.

Verse 31

मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् । मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥

[Dijo el Señor Kṛṣṇa:] Oh señor de los osos, por esta joya hemos venido a tu cueva. Con esta joya deseo borrar las falsas acusaciones levantadas contra Mí.

Verse 32

इत्युक्त: स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥

Así interpelado, Jāmbavān se alegró y, como honor y ofrenda, presentó a Śrī Kṛṣṇa a su hija doncella Jāmbavatī junto con la joya.

Verse 33

अद‍ृष्ट्वा निर्गमं शौरे: प्रविष्टस्य बिलं जना: । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दु:खिता: स्वपुरं ययु: ॥ ३३ ॥

Al ver que el Señor Śauri, tras entrar en la cueva, no salía, la gente esperó doce días; al final, afligidos, regresaron a su ciudad.

Verse 34

निशम्य देवकी देवी रक्‍मिण्यानकदुन्दुभि: । सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥ ३४ ॥

Al oír Devakī-devī, Rukmiṇī-devī, Ānakadundubhi Vasudeva y los parientes y amigos del Señor que Kṛṣṇa no había salido de la cueva, todos se lamentaron.

Verse 35

सत्राजितं शपन्तस्ते दु:खिता द्वारकौकस: । उपतस्थुश्चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥ ३५ ॥

Los afligidos moradores de Dvārakā, maldiciendo a Satrājit, acudieron a la diosa Durgā llamada Candrabhāgā y la adoraron para recobrar a Kṛṣṇa.

Verse 36

तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च । प्रादुर्बभूव सिद्धार्थ: सदारो हर्षयन् हरि: ॥ ३६ ॥

Cuando los ciudadanos concluyeron la adoración a la diosa, ella les respondió con bendición, prometiendo conceder su ruego. En ese mismo instante, Hari, Śrī Kṛṣṇa, habiendo cumplido su propósito, apareció con su nueva esposa, colmándolos de júbilo.

Verse 37

उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् । सह पत्न्‍या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवा: ॥ ३७ ॥

Al ver al Señor Hṛṣīkeśa regresar como si volviera de la muerte, acompañado de Su nueva esposa y con la joya Syamantaka en el cuello, todos se llenaron de júbilo y celebraron un gran festival.

Verse 38

सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ । प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥

El Señor Kṛṣṇa convocó a Satrājit a la asamblea real. Allí, en presencia del rey Ugrasena, anunció la recuperación de la joya y se la entregó formalmente a Satrājit.

Verse 39

स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्‍मुखस्तत: । अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९ ॥

Avergonzado en extremo, Satrājit bajó la cabeza, tomó la gema y regresó a su casa, arrepintiéndose de su conducta pecaminosa.

Verse 40

सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्‍त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥

Meditando en su grave ofensa y temiendo un conflicto con los poderosos devotos del Señor, Satrājit pensó: “¿Cómo limpiaré la impureza de mi ser, y cómo se complacerá en mí el Señor Acyuta? ¿Qué haré para recobrar mi buen destino y para que el pueblo no me maldiga por ser corto de miras, mezquino, necio y codicioso de riquezas? Daré al Señor a mi hija —joya entre las mujeres— y también la joya Syamantaka. Éste es el único medio apropiado para apaciguarlo.”

Verse 41

सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्‍त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥

Meditando en su grave ofensa y temiendo un conflicto con los poderosos devotos del Señor, Satrājit pensó: “¿Cómo limpiaré la impureza de mi ser, y cómo se complacerá en mí el Señor Acyuta? ¿Qué haré para recobrar mi buen destino y para que el pueblo no me maldiga por ser corto de miras, mezquino, necio y codicioso de riquezas? Daré al Señor a mi hija —joya entre las mujeres— y también la joya Syamantaka. Éste es el único medio apropiado para apaciguarlo.”

Verse 42

सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्‍त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥

Meditando en su grave ofensa y angustiado ante la posibilidad de un conflicto con los poderosos devotos del Señor, el rey Satrājit pensó: «¿Cómo podré lavar la impureza de mi ser, y cómo quedará satisfecho el Señor Acyuta conmigo? ¿Qué debo hacer para recobrar mi buena fortuna y para que el pueblo no me maldiga por ser corto de miras, mezquino, necio y codicioso de riquezas? Entregaré al Señor a mi hija—joya entre las mujeres—junto con la gema Syamantaka. Ése es, en verdad, el único medio apropiado para apaciguarlo».

Verse 43

एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् । मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥

Habiendo decidido así con inteligencia, el rey Satrājit, por su propia mano, dispuso a su hermosa hija y la gema Syamantaka, y se las presentó a Kṛṣṇa.

Verse 44

तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ४४ ॥

El Señor se casó con Satyabhāmā conforme al rito religioso. Dotada de excelente conducta, belleza, magnanimidad y otras virtudes, había sido solicitada por muchos.

Verse 45

भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिन: ॥ ४५ ॥

El Señor dijo: «Oh rey, no deseamos aceptar de vuelta esta gema. Eres devoto del dios Sol; que permanezca en tu posesión, y así Nosotros también participaremos de sus beneficios».