HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 362Shloka 49
Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 49

Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

viśvā viṣā prativiṣā vanaśṛṅgāṭagokṣurau nārāyaṇī śatamūlī kāleyakaharidravaḥ

Viśvā; Viṣā; Prativiṣā; el śṛṅgāṭa silvestre (castaña de agua) y el gokṣura; Nārāyaṇī; Śatamūlī; Kāleyaka; y Haridrava: éstos son nombres de sustancias medicinales, mencionadas aquí en el marco del manejo de venenos y de la terapéutica antidótica.

viśvāViśvā (a medicinal plant)
viśvā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviśvā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
viṣāViṣā (a medicinal plant)
viṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviṣā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
prativiṣāPrativiṣā (counter-poison herb)
prativiṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprati-viṣā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (उपपद-तत्पुरुष)
vanaśṛṅgāṭaforest water-chestnut (vana-śṛṅgāṭa)
vanaśṛṅgāṭa:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvana-śṛṅgāṭa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘of the forest’)
gokṣuraugokṣura (Tribulus)
gokṣurau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgo-kṣura (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘cow’s razor’ name)
nārāyaṇīNārāyaṇī (a medicinal plant)
nārāyaṇī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnārāyaṇī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
śatamūlīŚatamūlī (many-rooted herb)
śatamūlī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśata-mūlī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (द्विगु/संख्यापूर्वक-तत्पुरुष: ‘hundred-rooted’)
kāleyakakāleyaka (a fragrant substance/plant)
kāleyaka:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkāleyaka (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समाहार-द्वन्द्व (collective) as first member of compound
haridravaḥharidrava (turmeric-like substance/plant)
haridravaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootharidrava (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समाहार-द्वन्द्व continuation with kāleyaka- (kāleyaka-haridrava)

Lord Agni (in instruction to sage Vasiṣṭha, within the Agni Purana’s encyclopedic discourse)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Tantra","practical_application":"Viṣa-cikitsā (poisoning) contexts: identifying dravyas used as viṣa/antiviṣa and supportive herbs for emergency management and formulation selection.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Viṣa–Prativiṣa Dravya-saṅgraha (Antidotal Materia Medica)","lookup_keywords":["viṣa","prativiṣā","gokṣura","haridrā","antidote"],"quick_summary":"A compact nighaṇṭu-style list of dravyas associated with poison-management (viṣa) and antidotal use (prativiṣa). Useful as a quick index for selecting anti-toxic and supportive herbs in viṣa-cikitsā."}

Dosha: Tridosha

Concept: Nāma-jñāna of dravyas as a prerequisite for prayoga (therapeutic application), especially in viṣa-cikitsā where correct identification is critical.

Application: Use as a mnemonic index for drug-identification and cross-checking synonyms while preparing or selecting anti-toxic formulations.

Khanda Section: Ayurveda (Dravyaguna / Nighaṇṭu-style Materia Medica)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"An Ayurvedic vaidya in a forest-edge dispensary identifies antidotal herbs—turmeric-like rhizomes, vine roots, and gokṣura fruits—arranged as a labeled materia-medica set for poison-management.","kerala_mural_prompt":"Kerala temple mural style, flat bold colors, a vaidya holding palm-leaf nighaṇṭu, attendants presenting bundles of herbs labeled prativiṣā, haridrā, gokṣura; forest backdrop with stylized foliage; sacred clinical calm.","tanjore_prompt":"Tanjore painting with gold leaf highlights, central seated vaidya with ornate halo-like arch, trays of medicinal dravyas (haridrā rhizome, gokṣura fruits) rendered richly; inscriptions in Devanagari; warm devotional-medical ambience.","mysore_prompt":"Mysore painting style, fine linework, instructional composition: numbered herb specimens with Sanskrit labels (viśvā, prativiṣā, gokṣura, śatamūlī, kāleyaka, haridrava); a physician pointing to a reference chart.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed botanical realism: court physician cataloguing antidotal plants on a carpet, small jars and bundles, marginal notes in Nastaliq/Devanagari, subdued palette, intimate scholarly scene."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Bhairav","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: vanaśṛṅgāṭagokṣurau resolved as vanaśṛṅgāṭa + gokṣurau (dual list item). kāleyakaharidravaḥ treated as a compound (kāleyaka + haridravaḥ).

Related Themes: Agni Purana 361-363 (Ayurveda/Dravyaguṇa-Nighaṇṭu sections, viṣa-cikitsā related lists)

A
Agni Purana
A
Ayurveda
V
Viṣa-pratiṣedha (toxicology/anti-poison therapy)
G
Gokṣura
H
Haridrā (turmeric tradition)

FAQs

Ayurvedic dravyaguṇa knowledge: a compact list of named medicinal substances associated with viṣa-pratiṣedha (poison-management), i.e., identifying drugs used as antidotes/supportive remedies.

It shows the Purana functioning like a practical handbook by embedding nighaṇṭu-style materia medica—drug names and antidotal categories—alongside its religious and cosmological teachings.

By preserving and transmitting life-protecting medical knowledge (especially antidotal therapy), the text frames healing and protection from harm as a dharmic act—supporting wellbeing and enabling continued ritual, duty, and righteous living.