Adhyaya 14

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति

Así, en el Agni Purāṇa—este Mahāpurāṇa primordial—concluye el capítulo decimotercero, llamado «Descripción del Ādi-parvan y asuntos afines». Ahora comienza el capítulo decimocuarto, «Descripción de la guerra entre los Kurus y los Pāṇḍavas». Agni dijo: El ejército de Yudhiṣṭhira y el ejército de Duryodhana marcharon a Kurukṣetra; pero al ver a Bhīṣma, a Droṇa y a los demás, él no combatió, pues eran sus maestros y mayores.

Verse 2

पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

El Señor Bienaventurado dijo a Pārtha: «A Bhīṣma y a los demás no se les debe llorar. Los cuerpos son perecederos; el Ser encarnado no perece».

Verse 3

विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय

«Este Sí mismo es el Brahman supremo; conócelo como “Yo soy Brahman”. El yogui, ecuánime en el logro y el no logro, debe proteger y administrar debidamente el rājadharma, la ley del rey.»

Verse 4

कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले

Entonces Arjuna, instruido por Kṛṣṇa, combatió desde su carro en medio del estruendo de los instrumentos; y al comienzo, en el ejército de Duryodhana, Bhīṣma fue nombrado comandante en jefe.

Verse 5

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः

Y Śikhaṇḍī, del lado de los Pāṇḍavas, entabló en verdad combate (con él). En aquella batalla, los hijos de Dhṛtarāṣṭra, junto con las fuerzas de Bhīṣma, abatieron también a los Pāṇḍavas.

Verse 6

धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः

En la batalla, los Pāṇḍava—comenzando por Śikhaṇḍin—dieron muerte a los Dhārtarāṣṭra; y la guerra entre los ejércitos de los Kuru y los Pāṇḍava fue semejante a la de los Devas y los Asuras.

Verse 7

बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्

Mientras los dioses contemplaban a salvo, aquello se volvió causa de acrecentar su júbilo: con los proyectiles de Bhīṣma, el ejército Pāṇḍava fue abatido en el lapso de diez días.

Verse 8

दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा

En verdad, en el décimo día, Arjuna bañó al héroe Bhīṣma con una lluvia de flechas; y Śikhaṇḍī—obrando según la instrucción de Drupada—lo cubrió con armas, como una nube de lluvia derrama el agua.

Verse 9

हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च

Elefantes, caballos, carros y soldados de a pie caían por los proyectiles de unos y otros. Y Bhīṣma—dotado del don de escoger el momento de su muerte—mostró también el recto camino y la disciplina propia de la guerra.

Verse 10

वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः

Alabado con himnos, permaneció tendido sobre el lecho de flechas, destinado al mundo de los Vasus; y, mirando hacia el Uttarāyaṇa (el curso septentrional del sol), se mantuvo firme, meditando en Viṣṇu y entonando su alabanza.

Verse 11

दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः

Pero cuando Duryodhana estaba afligido por el dolor, Droṇa se convirtió en el comandante en jefe; y cuando el ejército de los Pāṇḍava se regocijaba, Dhṛṣṭadyumna fue el comandante de la hueste.

Verse 12

तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे

Entre ambos surgió una batalla feroz, que hizo crecer el reino de Yama (es decir, aumentó a los muertos). Virāṭa, Drupada y otros se hundieron (perecieron) en el océano de Droṇa.

Verse 13

दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ

El vasto ejército de Duryodhana—con elefantes, caballos, carros e infantería—aunque mandado por Dhṛṣṭadyumna, al enfrentarse a Droṇa parecía el Tiempo (la Muerte) mismo.

Verse 14

हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले

Cuando se dijo: «Aśvatthāmā ha sido muerto», Droṇa arrojó sus armas; abatido y dominado por las flechas de Dhṛṣṭadyumna, cayó al suelo.

Verse 15

अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्

La lectura «anyonyāstra-nipīḍitam» se halla en los manuscritos kha y gha, como lo indican dos copias señaladas. En el quinto día, el guerrero inconquistable, tras aplastar a todo el cuerpo de kṣatriyas; y cuando Duryodhana fue herido por el dolor, Karṇa, en verdad, se convirtió en comandante del ejército.

Verse 16

अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्

Entonces se produjo una batalla entre Arjuna y los Pāṇḍava, librada con armas y también sin armas, sumamente feroz, semejante a la guerra entre los dioses y los asuras.

Verse 17

कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः

En la batalla conocida como el combate Karṇa–Arjuna, Karṇa abatió a Orīna con flechas; pero al segundo día, Karṇa mismo fue derribado por Arjuna.

Verse 18

शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः

Śalya combatió durante medio día; luego Yudhiṣṭhira, en verdad, lo mató. Suyodhana (Duryodhana), con su ejército destruido, luchó contra Bhīmasena.

Verse 19

बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्

Tras matar a muchos hombres y a otros, se dirigió entonces a Bhīmasena. Pero cuando aquel golpeó con una maza, Bhīma lo abatió (lo derribó).

Verse 20

गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्

Con su maza abatió a los hermanos menores de aquel rey; y en el decimoctavo día, de noche, mientras el ejército de los Pāṇḍava dormía, derribó sus fuerzas.

Verse 21

अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्

Pero Aśvatthāmā, dotado de gran fuerza, dio muerte a los hijos de Draupadī junto con los Pāñcālas, y también a Dhṛṣṭadyumna, causando una matanza de la magnitud de un akṣauhiṇī.

Verse 22

पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च

Entonces Arjuna, al ver a Draupadī sin hijos y llorando, arrebató la joya de la cresta de aquel hombre mediante el arma Aiṣika.

Verse 23

अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः

Hari (Viṣṇu/Kṛṣṇa) en verdad reanimó el embrión en el vientre de Uttarā, que había sido abrasado por el arma de Aśvatthāmā; y ese niño llegó a ser el rey Parīkṣit.

Verse 24

कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे

Kṛtavarmā, Kṛpa y Drauni (Aśvatthāmā): estos tres escaparon entonces del campo de batalla. Los Pāṇḍavas, Sātyaki y Kṛṣṇa: estos siete fueron salvados; a ningún otro se perdonó.

Verse 25

स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः

Yudhiṣṭhira—junto con Bhīma y los demás—consoló a las mujeres afligidas; y, tras realizar debidamente los ritos funerarios de los héroes caídos, ofreció las libaciones de agua prescritas y dones de riqueza y otras dádivas.

Verse 26

भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्

Habiendo escuchado de Bhīṣma, hijo de Śāntanu, todos los dharmas que otorgan paz—el deber del rey, la disciplina que conduce a la liberación y la ley de la dádiva—el monarca quedó bien instruido y firmemente establecido en el dharma.

Verse 27

अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्

Tras realizar el Aśvamedha, el aplastador de enemigos otorgó dones a los brāhmaṇas. Al oír de Arjuna la devastación de Mausala y la aniquilación de los Yādavas, entronizó a Parīkṣit y, junto con sus hermanos menores, alcanzó el cielo.