Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 44

Devanagari script

तस्मात्स्पृश निजं शीर्षं ब्रह्मन्नेतदसंशयम् । यावदेवं गते ब्रह्मा शिरः स्पृशति पाणिना । तावत्तत्र स्थितः साक्षात्तद्रूपो वृषवाहनः

Transliteration

tasmātspṛśa nijaṃ śīrṣaṃ brahmannetadasaṃśayam | yāvadevaṃ gate brahmā śiraḥ spṛśati pāṇinā | tāvattatra sthitaḥ sākṣāttadrūpo vṛṣavāhanaḥ

Translation

“Therefore, O Brahman, touch your own head—of this there is no doubt.” As Brahmā thus proceeded and touched his head with his hand, at that very moment Vṛṣavāhana (Śiva, the Bull-bannered Lord) stood there manifest, assuming that very form.

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu/Reason (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (तस्मात् = तस्मात्/तस्मादिति), हेत्वर्थे/तस्मात् = 'therefore/from that'

• स्पृश: touch
• स्पृश: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• निजम्: one's own
• निजम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; विशेषणम्

• शीर्षम्: head
• शीर्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शीर्षन्/शीर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• ब्रह्मन्: O Brahman (O Brahmā)
• ब्रह्मन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karma/Pratijñā (वाक्यांश-उद्देश्य)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; 'this' (here: predicate/statement)

• असंशयम्: undoubtedly
• असंशयम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: असंशय (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषणरूपेण) = 'without doubt'

• यावत्: as long as
• यावत्: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्यय (यावत् = 'as long as/until')

• एवम्: thus
• एवम्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक)

• गते: when (he/it) had gone
• गते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (past passive participle), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-समासानुसार; 'when (it) has gone/when (he) has gone' (locative absolute sense)

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• शिरः: head
• शिरः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• स्पृशति: touches
• स्पृशति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पाणिना: with (his) hand
• पाणिना: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• तावत्: so long
• तावत्: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (तावत् = 'so long/then')

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक)

• स्थितः: standing/remaining
• स्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• साक्षात्: directly/in person
• साक्षात्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रत्यक्षार्थे)

• तद्रूपः: of that form
• तद्रूपः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (तस्य रूपम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• वृषवाहनः: the bull-bannered one (Śiva)
• वृषवाहनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृष (प्रातिपदिक) + वाहन (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (वृषस्य वाहनम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, prompted by a decisive instruction, touches his own head; at that instant Śiva as Vṛṣavāhana appears before him, mirroring or assuming the indicated form, with gods witnessing the miracle.

Characters & Entities

• Brahmā
• Śiva (Vṛṣavāhana)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When dharma is restored through confession and compliance, divine grace can appear directly and guide the seeker.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The scene supports the Mahātmya of Rudraśiraḥ, a Śaiva tīrtha whose sanctity is grounded in this divine encounter.

What ritualistic prescription is mentioned?

A symbolic act is commanded—touching one’s head—leading into the establishment of a prāyaścitta and tīrtha-fame.