Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

सूत उवाच । तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः । अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः

Transliteration

sūta uvāca | tatrāsti nirjharaḥ pūrvaṃ sāmānyo dvijasattamāḥ | avadhūto dharāpṛṣṭhe māhātmyena vyavasthitaḥ

Translation

Sūta said: There once was a spring, quite ordinary, O best of Brahmins; but upon the earth it became exalted—established through its revealed greatness.

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, स्थानवाचक क्रियाविशेषण

• अस्ति: there is
• अस्ति: Kriya (Existence/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन

• निर्झरः: a waterfall/spring
• निर्झरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निर्झर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पूर्वम्: formerly/earlier
• पूर्वम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-प्रयोग)
• Form: अव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• सामान्यः: ordinary/common
• सामान्यः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सामान्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘निर्झरः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• द्विजसत्तमाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजसत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + सत्तम (प्रातिपदिक; तत्पुरुष)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन/प्रथमा बहुवचन (सम्बोधनार्थे); ‘हे’ इत्यर्थे संबोधन-प्रयोगः

• अवधूतः: an ascetic (avadhūta)
• अवधूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अव + धू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त/PPP) रूपेण प्रातिपदिकवत्; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धरापृष्ठे: on the surface of the earth
• धरापृष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरा + पृष्ठ (प्रातिपदिक; षष्ठी-तत्पुरुष)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• माहात्म्येन: by (its) greatness/glory
• माहात्म्येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• व्यवस्थितः: established/situated
• व्यवस्थितः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अवधूतः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ / dvija-sattamāḥ

Visual Art Cues

Scene: A clear spring emerging from rock and roots, with subtle divine radiance; Sūta narrates to attentive sages, indicating the transformation from sādhāraṇa to divya.

Characters & Entities

• Sūta
• Nirjhara (spring/stream)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sanctity is not merely physical; a place becomes a tīrtha when its māhātmya is revealed through dharmic or divine association.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A nirjhara (spring/stream) at the locale of the Viśvāmitra-associated tīrtha, whose greatness becomes manifest.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; this is the beginning of the origin explanation for the tīrtha’s special status.