Mantra 5
Sukta 9.48
Devata: Soma (Pavamāna) as the power that grows into Indra-force and greatness
Samhita Patha (Devanagari)
अधा हिन्वान इन्द्रियं ज्यायो महित्वमानशे । अभिष्टिकृद्विचर्षणिः ॥
Samhita Patha (IAST)
अधा॑ हिन्वा॒न इ॑न्द्रि॒यं ज्यायो॑ महि॒त्वमा॑नशे । अ॒भि॒ष्टि॒कृद्विच॑र्षणिः ॥
Transliteration
adhā́ hinvāná indriyáṃ jyā́yo mahitvám ānaśe | abhiṣṭi-kṛ́d vícarṣaṇiḥ ||
Translation
Then, being urged onward, he attains the greater Indra-force and reaches vast greatness—he who wins the desired help, the wide-ranging power.
Padapatha (Word Analysis)
अध॑ । हि॒न्वा॒नः । इ॒न्द्रि॒यम् । ज्यायः॑ । म॒हि॒ऽत्वम् । आ॒न॒शे॒ । अ॒भि॒ष्टि॒ऽकृत् । विऽच॑र्षणिः ॥अध । हिन्वानः । इन्द्रियम् । ज्यायः । महित्वम् । आनशे । अभिष्टिकृत् । विचर्षणिः ॥adha | hinvānaḥ | indriyam | jyāyaḥ | mahi-tvam | ānaśe | abhiṣṭi-kṛt | vi-carṣaṇiḥ
Word by Word
अधाthen, thereafter
अधा:
Adhikaraṇa (काल/अनुक्रम-निर्देश)
TypeIndeclinable
Rootअधा (अव्यय)
हिन्वानःimpelling, setting in motion
हिन्वानः:
Kartā (इन्द्रस्य विशेषणम्)
TypeVerb-derived (Participle)
Root√हिन् (हिनोति) / √हि (प्रेरणे)
इन्द्रियम्power, vigor, might
इन्द्रियम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक; इन्द्र + इय/इयक-प्रत्ययः)
ज्यायःgreater, stronger
ज्यायः:
Karma (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootज्यायस् (प्रातिपदिक; तुलनात्मक-विशेषण)
महित्वम्greatness, majesty
महित्वम्:
Karma
TypeNoun (abstract)
Rootमहित्व (प्रातिपदिक; महत् + -त्व)
आनशेhas attained, has reached
आनशे:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Root√नश् (नश्नोति/नशति) ‘प्राप्नुयात्’
अभिष्टिकृत्maker of help/aid; helper
अभिष्टिकृत्:
Kartā (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective (agent-noun)
Rootअभिष्टि + √कृ (करोति) (समासः: अभिष्टि-कृत्)
विचर्षणिःthe widely-ruling one; lord of men/peoples
विचर्षणिः:
Kartā (वाक्यस्य कर्तृपदम्; इन्द्रस्य नाम/विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootविचर्षणि (प्रातिपदिक; वि- + चर्षणि ‘मनुष्य/जन’ अथवा ‘प्रजाः’)