Mantra 6
Sukta 8.16
Rishi: Kāṇva tradition (ascription for Mandala 8; precise rishi for 8.16 not provided in input)
Devata: Indra
Chandas: Unknown (not inferable securely from provided excerpt alone)
Samhita Patha (Devanagari)
तमिच्च्यौत्नैरार्यन्ति तं कृतेभिश्चर्षणयः । एष इन्द्रो वरिवस्कृत् ॥
Samhita Patha (IAST)
तमिच्च्यौ॒त्नैरार्य॑न्ति॒ तं कृ॒तेभि॑श्चर्ष॒णय॑: । ए॒ष इन्द्रो॑ वरिव॒स्कृत् ॥
Transliteration
tám íc cyautnáir ā́ryanti tám kṛtébhis carṣáṇayaḥ | eṣá índro varivás-kṛt ||
Translation
Him indeed the striving powers win by their exertions; him the human clans secure by their accomplished works. This is Indra, the maker of wide room—who creates the open space for our growth.
Padapatha (Word Analysis)
तम् । इत् । च्यौ॒त्नैः । आर्य॑न्ति । तम् । कृ॒तेभिः॑ । च॒र्ष॒णयः॑ । ए॒षः । इन्द्रः॑ । व॒रि॒वः॒ऽकृत् ॥तम् । इत् । च्यौत्नैः । आर्यन्ति । तम् । कृतेभिः । चर्षणयः । एषः । इन्द्रः । वरिवःकृत् ॥tam | it | cyautnaiḥ | āryanti | tam | kṛtebhiḥ | carṣaṇayaḥ | eṣaḥ | indraḥ | varivaḥ-kṛt
Word by Word
तम्him / that one
तम्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इत्indeed, just
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात)
च्यौत्नैःwith efforts / with exertions
च्यौत्नैः:
करण
TypeNoun
Rootच्यौत्/च्यौत्न (प्रातिपदिक; ‘प्रयत्न/वीर्य/उद्यम’)
आर्यन्तिthey reach / attain
आर्यन्ति:
—
TypeVerb
Rootऋ (धातु; ‘गच्छति/प्राप्नोति/याति’ → आर्यति)
तम्him
तम्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
कृतेभिःwith deeds / by works
कृतेभिः:
करण
TypeNoun (verbal noun)
Rootकृत (कृ-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; ‘कृत/कर्म’)
चर्षणयःmen, peoples
चर्षणयः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootचर्षणि (प्रातिपदिक; ‘जन/मनुष्य/लोक’)
एषःthis (one)
एषः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
कर्तृ
TypeNoun (proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वरिवस्कृत्the benefactor; maker of wide room (helper)
वरिवस्कृत्:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective (agent-noun)
Rootवरिवस् (प्रातिपदिक ‘विस्तार/अवकाश/उपकार’) + कृ (धातु) → वरिवस्-कृत् (कृदन्त, ‘करनेवाला’)