HomeRig VedaMandala 8Sukta 100Mantra 12
Previous Mantra

Mantra 12

Sukta 8.100

Rishi: Kāṇva tradition (uncertain at verse-level)
Devata: Viṣṇu (invoked as Indra’s ally) with Indra implied; also Dyauḥ as supporting power
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires verification)

सखे विष्णो वितरं वि क्रमस्व द्यौर्देहि लोकं वज्राय विष्कभे । हनाव वृत्रं रिणचाव सिन्धूनिन्द्रस्य यन्तु प्रसवे विसृष्टाः ॥

सखे॑ विष्णो वित॒रं वि क्र॑मस्व॒ द्यौर्दे॒हि लो॒कं वज्रा॑य वि॒ष्कभे॑ । हना॑व वृ॒त्रं रि॒णचा॑व॒ सिन्धू॒निन्द्र॑स्य यन्तु प्रस॒वे विसृ॑ष्टाः ॥

sákhe víṣṇo vi-taráṃ ví kramasva dyáur dehi lókaṃ vájrāya vi-skábhe | hánāva vṛtráṃ riṇácāva síndhūn índrasya yantu prasavé vi-sṛṣṭāḥ ||

O friend Viṣṇu, stride out more widely; O Heaven, grant the space—prop it open for the thunder-force. Let us slay Vṛtra; let us set free the rivers: released by the impulsion, may they flow forth for Indra.

सखे॑ । वि॒ष्णो॒ इति॑ । वि॒ऽत॒रम् । वि । क्र॒म॒स्व॒ । द्यौः । दे॒हि । लो॒कम् । वज्रा॑य । वि॒ऽस्कभे॑ । हना॑व । वृ॒त्रम् । रि॒णचा॑व । सिन्धू॑न् । इन्द्र॑स्य । य॒न्तु॒ । प्र॒ऽस॒वे । विऽसृ॑ष्टाः ॥सखे । विष्णो इति । वितरम् । वि । क्रमस्व । द्यौः । देहि । लोकम् । वज्राय । विस्कभे । हनाव । वृत्रम् । रिणचाव । सिन्धून् । इन्द्रस्य । यन्तु । प्रसवे । विसृष्टाः ॥sakhe | viṣṇo iti | vi-taram | vi | kramasva | dyauḥ | dehi | lokam | vajrāya | vi-skabhe | hanāva | vṛtram | riṇacāva | sindhūn | indrasya | yantu | pra-save | vi-sṛṣṭāḥ

सखेO friend
सखे:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootसखि- (प्रातिपदिक)
विष्णोO Viṣṇu
विष्णो:
सम्बोधन
TypeNoun (proper/theonym)
Rootविष्णु- (प्रातिपदिक)
वितरम्more widely / farther across
वितरम्:
क्रियाविशेषण (manner)
TypeAdjective/Adverbial (comparative)
Rootवि + तर- (तॄ/तर् ‘to cross, pass over’ → तर ‘crossing’; here as comparative/adv. acc.)
विapart, forth, widely
वि:
उपसर्ग (direction/intensifier)
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
क्रमस्वstride forth!
क्रमस्व:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootक्रम् (धातु) + वि (उपसर्ग)
द्यौःthe Heaven (sky)
द्यौः:
कर्तृ (of ‘देहि’)
TypeNoun
Rootद्यौ- (प्रातिपदिक)
देहिgrant / bestow
देहि:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु ‘to put, place’; वैदिके ‘to grant/assign’)
लोकम्a world, realm, space
लोकम्:
कर्म
TypeNoun
Rootलोक- (प्रातिपदिक)
वज्रायfor the vajra (thunderbolt)
वज्राय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवज्र- (प्रातिपदिक)
विष्कभेprop apart / support firmly
विष्कभे:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootवि + स्कभ्/स्तभ् (धातु ‘to prop, support, fix apart’) → वैदिक रूप ‘विष्कभ्’
हनावslay (you two)!
हनाव:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootहन् (धातु ‘to strike, slay’)
वृत्रम्Vṛtra (the obstructer)
वृत्रम्:
कर्म
TypeNoun (proper/common)
Rootवृत्र- (प्रातिपदिक; ‘obstructor’, Vṛtra)
ऋणचावand (also) the debts/obligations
ऋणचाव:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable phrase
Rootऋणच् (प्रातिपदिक; ‘debt, obligation’) + च (समुच्चय) + आव् (अव्यय/एन्क्लिटिक ‘also, too’; वैदिक) — समास/समुच्चय-प्रयोग
सिन्धून्the rivers
सिन्धून्:
कर्म (with implied ‘release/let flow’)
TypeNoun
Rootसिन्धु- (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun (proper/theonym)
Rootइन्द्र- (प्रातिपदिक)
यन्तुlet them go
यन्तु:
क्रिया (आज्ञा/विधि)
TypeVerb
Rootया (धातु ‘to go’)
प्रसवेat the impulse / in the setting-forth
प्रसवे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootप्र + सू (धातु ‘to impel, set in motion’; ‘prasava’ = impulse/setting forth) → प्रसव- (प्रातिपदिक)
विसृष्टाःreleased, let loose
विसृष्टाः:
कर्तृ/विशेषण (of the subject ‘they’ = rivers)
TypeParticiple (adjectival)
Rootवि + सृज् (धातु ‘to let go, release’) → विसृष्ट (कृदन्त)