Mantra 3
Sukta 6.54
Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition
Devata: Pūṣan
Chandas: Anuṣṭubh (probable; verify metrically)
Samhita Patha (Devanagari)
पूष्णश्चक्रं न रिष्यति न कोशोऽव पद्यते । नो अस्य व्यथते पविः ॥
Samhita Patha (IAST)
पू॒ष्णश्च॒क्रं न रि॑ष्यति॒ न कोशोऽव॑ पद्यते । नो अ॑स्य व्यथते प॒विः ॥
Transliteration
pūṣṇáś cakráṁ ná riṣyati ná kōśó ’vá padyate | nó asya vyathate pavíḥ ||
Translation
Pūṣan’s wheel is not harmed; his treasury does not fall away; his sharp edge does not waver—his guiding power remains intact and unconquered.
Padapatha (Word Analysis)
पू॒ष्णः । च॒क्रम् । न । रि॒ष्य॒ति॒ । न । कोशः॑ । अव॑ । प॒द्य॒ते॒ । नो इति॑ । अ॒स्य॒ । व्य॒थ॒ते॒ । प॒विः ॥पूष्णः । चक्रम् । न । रिष्यति । न । कोशः । अव । पद्यते । नो इति । अस्य । व्यथते । पविः ॥pūṣṇaḥ | cakram | na | riṣyati | na | koaḥ | ava | padyate | no iti | asya | vyathate | paviḥ
Word by Word
पूष्णःof Pūṣan
पूष्णः:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
चक्रम्the wheel
चक्रम्:
Kartā (वाक्य-विषय: ‘wheel’)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक; √चक्र्/√कृ (PIE *kʷel- ‘turn’) से व्युत्पन्न)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
रिष्यतिis harmed / suffers injury
रिष्यति:
—
TypeVerb
Root√रिष् (हिंसार्थ/हान्यर्थ)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
कोशःthe sheath / case (cover)
कोशः:
Kartā
TypeNoun
Rootकोश (प्रातिपदिक)
अवdown, away
अव:
—
TypeIndeclinable (preverb)
Rootअव
पद्यतेfalls off / slips down
पद्यते:
—
TypeVerb
Root√पद् (गत्यर्थ; ‘fall/step’)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
उindeed, even
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ
अस्यof him / his
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
व्यथतेis shaken / is distressed
व्यथते:
—
TypeVerb
Root√व्यथ् (कम्पने/पीडायाम्)
पविःthe metal point / rim (of the wheel), the felly/iron part
पविः:
Kartā
TypeNoun
Rootपवि (प्रातिपदिक)