Mantra 1
Sukta 5.19
Rishi: Atri (Ātreya) (traditional attribution for much of Mandala 5; exact verse-level attribution may vary by recension)
Devata: Agni (esoteric birth of Agni in the Mother; common Vedic theme: Agni born in waters/wood/earth)
Chandas: Tristubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
अभ्यवस्थाः प्र जायन्ते प्र वव्रेर्वव्रिश्चिकेत । उपस्थे मातुर्वि चष्टे ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒भ्य॑व॒स्थाः प्र जा॑यन्ते॒ प्र व॒व्रेर्व॒व्रिश्चि॑केत । उ॒पस्थे॑ मा॒तुर्वि च॑ष्टे ॥
Transliteration
abhy àvasthā́ḥ prá jāyante prá vavré r vavríś ciketa | upásthe mātúr ví caṣṭe ||
Translation
The enveloping states are born forth; from the covering the hidden one becomes conscious; in the lap of the Mother he is seen in his distinct form.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒भि । अ॒व॒ऽस्थाः । प्र । जा॒य॒न्ते॒ । प्र । व॒व्रेः । व॒व्रिः । चि॒के॒त॒ । उ॒पऽस्थे॑ । मा॒तुः । वि । च॒ष्टे॒ ॥अभि । अवस्थाः । प्र । जायन्ते । प्र । वव्रेः । वव्रिः । चिकेत । उपस्थे । मातुः । वि । चष्टे ॥abhi | ava-sthāḥ | pra | jāyante | pra | vavreḥ | vavriḥ | ciketa | upa-sthe | mātuḥ | vi | caṣte
Word by Word
अभिtowards, upon
अभि:
— (क्रियाविशेषण/उपसर्गः)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग) अव्यय
अवस्थाःstates/conditions (settled positions)
अवस्थाः:
कर्तृ (प्रजायन्ते इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअवस्था- (प्रातिपदिकम्; अव-√स्था ‘to stand, remain’ > अवस्था ‘state/condition’)
प्रforth, forward
प्र:
— (क्रियाविशेषण/उपसर्गः)
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग) अव्यय
जायन्तेare born/arise
जायन्ते:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन् (जायते) ‘to be born, arise’
प्रforth
प्र:
— (क्रियाविशेषण/उपसर्गः)
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग) अव्यय
वव्रेःof the enclosure/womb
वव्रेः:
सम्बन्ध (वव्रिश्चिकेत इत्यत्र ‘of the enclosure/womb’)
TypeNoun
Rootवव्रि- (प्रातिपदिकम्; ‘covering/enclosure, womb/pen’ इत्यर्थः; RV-प्रयोगः)
वव्रिःthe enclosure/womb (itself)
वव्रिः:
कर्तृ (चिकेत इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवव्रि- (प्रातिपदिकम्)
चिकेतhas perceived/knows
चिकेत:
क्रिया
TypeVerb
Root√चित् (चिकेति/चिकेत) ‘to notice, perceive, understand’
उपस्थेin the lap/bosom
उपस्थे:
अधिकरण (स्थानाधिकरणम्)
TypeNoun
Rootउपस्थ- (प्रातिपदिकम्; ‘lap, bosom, vicinity’)
मातुःof the mother
मातुः:
सम्बन्ध (उपस्थे—‘of the mother’)
TypeNoun
Rootमातृ- (प्रातिपदिकम्) ‘mother’
विapart, distinctly
वि:
— (क्रियाविशेषण/उपसर्गः)
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग) अव्यय
चष्टेsees/beholds
चष्टे:
क्रिया
TypeVerb
Root√चक्ष् (चष्टे) ‘to see, behold, observe’