HomeRig VedaMandala 4Sukta 56Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 4.56

Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4)
Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)
Chandas: Trishtubh (probable; verify)

मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे रुचा भवतां शुचयद्भिरर्कैः । यत्सीं वरिष्ठे बृहती विमिन्वन्रुवद्धोक्षा पप्रथानेभिरेवैः ॥

म॒ही द्यावा॑पृथि॒वी इ॒ह ज्येष्ठे॑ रु॒चा भ॑वतां शु॒चय॑द्भिर॒र्कैः । यत्सीं॒ वरि॑ष्ठे बृह॒ती वि॑मि॒न्वन्रु॒वद्धो॒क्षा प॑प्रथा॒नेभि॒रेवै॑: ॥

mahī́ dyāvāpṛthivī ihá jyeṣṭhé rucā́ bhavatāṃ śucáyadbhir arkáiḥ | yát sīṃ váriṣṭhe bṛhatī́ viminván ruvád dhókṣā paprathānébhir eváiḥ ||

Mighty Heaven-and-Earth, here in your firstness, become luminous for us by the purifying hymns. For when in the highest wideness the Vast One measures out her spaces, the bellowing Bull spreads them with his expanding impulses.

म॒ही । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । इ॒ह । ज्येष्ठे॒ इति॑ । रु॒चा । भ॒व॒ता॒म् । शु॒चय॑त्ऽभिः । अ॒र्कैः । यत् । सी॒म् । वरि॑ष्ठे॒ इति॑ । बृ॒ह॒ती इति॑ । वि॒ऽमि॒न्वन् । रु॒वत् । ह॒ । उ॒क्षा । प॒प्र॒था॒नेभिः॑ । एवैः॑ ॥मही । द्यावापृथिवी इति । इह । ज्येष्ठे इति । रुचा । भवताम् । शुचयत्भिः । अर्कैः । यत् । सीम् । वरिष्ठे इति । बृहती इति । विमिन्वन् । रुवत् । ह । उक्षा । पप्रथानेभिः । एवैः ॥mahī | dyāvāpṛthivī iti | iha | jyeṣṭheiti | rucā | bhavatām | śucayat-bhiḥ | arkaiḥ | yat | sīm | variṣṭheiti | bṛhatī iti | vi-minvan | ruvat | ha | ukṣā | paprathānebhiḥ | evaiḥ

महीgreat, vast
मही:
Kartā (विशेषणरूपेण द्यावापृथिव्योः)
TypeAdjective
Rootमही (प्रातिपदिक) < मह् ‘महत्त्वे/वृद्धौ’
द्यावापृथिवीHeaven-and-Earth (the two worlds)
द्यावापृथिवी:
Kartā
TypeNoun (dual compound)
Rootद्यावापृथिवी (समासः: द्यावा + पृथिवी)
इहhere
इह:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootइह
ज्येष्ठेin the highest/foremost (place/state)
ज्येष्ठे:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootज्येष्ठ (प्रातिपदिक) < ज्यायस् (वृद्धतर)
रुचाwith light, with radiance
रुचा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootरुच् (प्रातिपदिक) < √रुच् ‘दीप्तौ/रुचौ’
भवताम्be (you two)
भवताम्:
(क्रिया) —
TypeVerb
Root√भू ‘सत्तायाम्’
शुचयद्भिःwith purifying/brightening
शुचयद्भिः:
Karaṇa
TypeAdjective (participle)
Rootशुचयत् (कृदन्त) < √शुच् ‘शौचे/दीप्तौ’ (णिच्)
अर्कैःwith hymns/songs of praise
अर्कैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootअर्क (प्रातिपदिक)
यत्when/that (which)
यत्:
— (सम्बन्धक)
TypeIndeclinable (relative) / pronoun form
Rootयद् (सम्बन्ध/यत्-शब्द)
सीम्indeed, just, them
सीम्:
TypeIndeclinable (enclitic particle)
Rootसीम्
वरिष्ठेin the most excellent (place/state)
वरिष्ठे:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootवरिष्ठ (प्रातिपदिक) < वर (श्रेष्ठ) + इष्ठ (तमप्)
बृहतीthe two lofty/great (ones)
बृहती:
Kartā (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootबृहती (प्रातिपदिक) < √बृह् ‘वृद्धौ’
विमिन्वन्measuring out, meting out (expanding by measure)
विमिन्वन्:
Kartā (सहायक-कर्तृभावे)
TypeParticiple
Rootविमिन्वत् (कृदन्त) < वि + √मि/मिन् ‘मापन/विस्तार’ (वेदिक)
रुवद्धोक्षाthe bellowing milker (one who milks with a roar)
रुवद्धोक्षा:
Kartā (उपमान/विशेषणरूपेण)
TypeCompound (bahuvrīhi/karmadhāraya-like epithet)
Rootरुवत् (कृदन्त) < √रु ‘शब्दे’ + धोक्षा (प्रातिपदिक; वेदिक ‘दोहक/दुग्धकर्ता’ < √दुह् ‘दोहने’)
पप्रथानॆभिःwith those that have spread out/expanded
पप्रथानॆभिः:
Karaṇa
TypeParticiple
Rootपप्रथान (कृदन्त/भूतपूर्व) < √प्रथ् ‘विस्तारे’ (परस्मैपदी)
एवैःwith these very (ones/means)
एवैः:
Karaṇa
TypePronoun/particle-like nominal
Rootएव (प्रातिपदिक; वेदिक ‘एव’ = ‘एवम्/एव’), here as instrumental plural