HomeRig VedaMandala 3Sukta 2Mantra 15
Previous Mantra

Mantra 15

Sukta 3.2

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)
Devata: Agni (Hotṛ; household and universal priest)
Chandas: Triṣṭubh (probable)

मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥

म॒न्द्रं होता॑रं॒ शुचि॒मद्व॑याविनं॒ दमू॑नसमु॒क्थ्यं॑ वि॒श्वच॑र्षणिम् । रथं॒ न चि॒त्रं वपु॑षाय दर्श॒तं मनु॑र्हितं॒ सद॒मिद्रा॒य ई॑महे ॥

mandráṃ hotā́raṃ śucím ádvayāvinam damū́nasaṃ ukthyáṃ viśvá-carṣaṇim | ráthaṃ na citráṃ váp uṣāya darśatáṃ mánur-hitaṃ sád am íd rā́ya īmahe ||

We seek for the wealth of being that rapturous Agni, the pure Invoker, moving without division, the lord of the dwelling, worthy of the hymn, universal in his working among the peoples—like a bright and wondrous chariot, beautiful to behold for the soul’s form—set by the human for ever in the seat of the sacrifice.

म॒न्द्रम् । होता॑रम् । शुचि॑म् । अद्व॑याविनम् । दमू॑नसम् । उ॒क्थ्य॑म् । वि॒श्वऽच॑र्षणिम् । रथ॑म् । न । चि॒त्रम् । वपु॑षाय । द॒र्श॒तम् । मनुः॑ऽहितम् । सद॑म् । इत् । रा॒यः । ई॒म॒हे॒ ॥मन्द्रम् । होतारम् । शुचिम् । अद्वयाविनम् । दमूनसम् । उक्थ्यम् । विश्वचर्षणिम् । रथम् । न । चित्रम् । वपुषाय । दर्शतम् । मनुःहितम् । सदम् । इत् । रायः । ईमहे ॥mandram | hotāram | śucim | advayāvinam | damūnasam | ukthyam | viśva-carṣaṇ im | ratham | na | citram | vapuṣāya | darśatam | manuḥ-hitam | sadam | it | rāyaḥ | īmahe

मन्द्रम्gladdening, pleasant
मन्द्रम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootमन्द्र- (प्रातिपदिक)
होतारम्the Hotṛ-priest (invoker)
होतारम्:
कर्म
TypeNoun
Rootहोतृ- (प्रातिपदिक; √हु ‘यजने/आह्वाने’)
शुचिम्pure, bright
शुचिम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootशुचि- (प्रातिपदिक)
अद्वयाविनम्free from duplicity; undeceiving
अद्वयाविनम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootअद्वयाविन्- (प्रातिपदिक; अ-द्वया ‘अद्वितीयता’ + -विन् ‘युक्त/धारिन्’)
दमूनसम्house-friend; lord of the house
दमूनसम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeNoun/Adjective
Rootदमूनस्- (प्रातिपदिक; दमू- ‘गृह/दम’ + नस्)
उक्थ्यम्worthy of hymns/recitations
उक्थ्यम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootउक्थ्य- (प्रातिपदिक; उक्थ ‘स्तोत्र’)
विश्वचर्षणिम्belonging to/benefiting all peoples
विश्वचर्षणिम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootविश्व-चर्षणि- (प्रातिपदिक; विश्व ‘सर्व’ + चर्षणि ‘जन/मानवसमूह’)
रथम्chariot
रथम्:
कर्म (उपमान-रूपेण)
TypeNoun
Rootरथ- (प्रातिपदिक)
like, as
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
चित्रम्bright, wondrous
चित्रम्:
कर्म (विशेषणः ‘रथम्’/उपमानस्य)
TypeAdjective
Rootचित्र- (प्रातिपदिक)
वपुषायby (his) form/beauty
वपुषाय:
करण (हेतु/साधनभावः: ‘रूपेण/तेजसा’)
TypeNoun
Rootवपुस्- (प्रातिपदिक)
दर्शतम्good to see, splendid
दर्शतम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
TypeAdjective
Rootदर्शत- (प्रातिपदिक; √दृश् ‘दर्शने’)
मनुःManu (the archetypal man/ancestor)
मनुः:
कर्तृ (उपपद-कर्तृ: ‘मनुना/मनुष्या’ इत्यर्थे परम्परया)
TypeNoun
Rootमनु- (प्रातिपदिक)
हितम्appointed, established
हितम्:
कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’: ‘मनुना निहितम्/स्थापितम्’)
TypeAdjective (Participle)
Rootहित- (कृदन्त; √धा ‘धारणे’ → धित/हित ‘स्थापित/निहित’)
सदम्always
सदम्:
अधिकरण (कालः)
TypeIndeclinable
Rootसदम् (अव्यय; ‘सदा/सततम्’)
इद्indeed, just
इद्:
TypeIndeclinable
Rootइद् (अव्यय/निपात)
रायःfor wealth, for bounty
रायः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootराय्/रयि- (प्रातिपदिक)
ईमहेwe seek, we strive for
ईमहे:
क्रिया
TypeVerb
Root√यम् (आत्मनेपद; वेदिक ‘ईमहे’ = ‘यामहे/ईमहे’)