HomeRig VedaMandala 10Sukta 3Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 10.3

Devata: Agni

इनो राजन्नरतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमाँ अदर्शि । चिकिद्वि भाति भासा बृहतासिक्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥

इ॒नो रा॑जन्नर॒तिः समि॑द्धो॒ रौद्रो॒ दक्षा॑य सुषु॒माँ अ॑दर्शि । चि॒किद्वि भा॑ति भा॒सा बृ॑ह॒तासि॑क्नीमेति॒ रुश॑तीम॒पाज॑न् ॥

ino rā́jan aratíḥ sam-iddhó raudró dákṣāya su-su-mā́m̐ adarśi | cikíd vi bhā́ti bhāsā́ bṛhatā́siknīm eti rúśatīm apā́jan ||

O King, the flaming Power (Agni) is seen—fierce in force for the work of skill; awake and discerning, he shines out with vast light, driving away the dark, moving toward the radiant dawn of consciousness.

इ॒नः । रा॒ज॒न् । अ॒र॒तिः । सम्ऽइ॑द्धः । रौद्रः॑ । दक्षा॑य । सु॒सु॒ऽमान् । अ॒द॒र्शि॒ । चि॒कित् । वि । भा॒ति॒ । बृ॒ह॒ता । असि॑क्नीम् । ए॒ति॒ । रुश॑तीम् । अ॒प॒ऽअज॑न् ॥इनः । राजन् । अरतिः । सम्इद्धः । रौद्रः । दक्षाय । सुसुमान् । अदर्शि । चिकित् । वि । भाति । बृहता । असिक्नीम् । एति । रुशतीम् । अपअजन् ॥inaḥ | rājan | aratiḥ | sam-iddhaḥ | raudraḥ | dakṣāya | susu-mān | adarśi | cikit | vi | bhāti | bṛhatā | asiknīm | eti | ruśatīm | apa-ajan

इनोthe strong/impelling one; vigorous
इनो:
Kartā (सम्बोधन-पूर्वक विशेषण) / Sambodhana-संबद्ध
TypeNoun/Adjective
Rootइन (प्रातिपदिक; ‘इन’ = बल/उत्साह/समृद्धि-सम्बद्ध) अथवा ‘इन’ (धातु: इन्/इन् ‘बलवर्धने/प्रेरणे’) से निपातित रूप
राजन्O king
राजन्:
(Sambodhana) — संबोधित देवता
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक) < √राज् (दीप्तौ/राज्ये)
अरतिḥwant, lack; (here) helplessness/need
अरतिḥ:
Kartā (वाक्य-कर्तृपद) / अथवा ‘दक्षाय’ के सापेक्ष विरोधार्थक विषय
TypeNoun
Rootअरति (प्रातिपदिक; ‘अरति’ = अभाव/अकर्मण्यता/अदक्षता; नकारार्थक भाव)
समिद्धःkindled, fully lit
समिद्धः:
Kartā-विशेषण (अग्नि/रौद्र के लिए)
TypeParticiple (Adjective)
Rootसम्-√इध् (दीप्तौ) → समिद्ध (कृदन्त)
रौद्रःRudra-like, fierce
रौद्रः:
Kartā (मुख्य विषय/देवता—रुद्र-स्वरूप अग्नि) / विशेष्य
TypeAdjective/Noun
Rootरौद्र (प्रातिपदिक) < रुद्र
दक्षायfor skill/for Dakṣa (for competence)
दक्षाय:
Sampradāna (हित/प्रयोजन) — ‘दक्ष’ के लिए/दक्षता हेतु
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
सुषुमान्very splendid, richly vigorous
सुषुमान्:
Kartā-विशेषण (रौद्र/समिद्ध के लिए)
TypeAdjective
Rootसु- + शुम (प्रातिपदिक; ‘शुम’ = बल/तेज/शोभा) → सुषुमन्
अदर्शिappeared, was seen
अदर्शि:
क्रिया (मुख्य विधेय)
TypeVerb
Root√दृश् (दर्शन) — अ- (अग्म) + दर्शि (लुङ्/आorist)
चिकिद्विclearly, discerningly
चिकिद्वि:
क्रिया-विशेषण (भाति के साथ) — ‘स्पष्टतया/विवेकपूर्वक’
TypeAdverbial/Particle-complex
Root√चिद्/√कित् (बोधने) — ‘चिकिद्’ (परिपूर्ण/इच्छार्थक-ज्ञानसूचक पुरातन रूप) + ‘वि’ (उपसर्ग/निपात)
भातिshines
भाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√भा (दीप्तौ)
भासाwith light, by radiance
भासा:
Karaṇa (करण) — ‘प्रकाश से’
TypeNoun
Rootभासा (प्रातिपदिक) < √भास्/√भा
बृहतासिyou are great
बृहतासि:
विधेय (तुम हो) — संबोधित देवता का गुण
TypeAdjective + Verb
Rootबृहत् (प्रातिपदिक) + असि (√अस्)
क्नीम्a maiden/young woman
क्नीम्:
Karma (कर्म) — ‘क्नीम्’ को (जिसे) …
TypeNoun
Rootक्नी (प्रातिपदिक; वैदिक ‘क्नी’ = स्त्री/कन्या/युवती/नारी)
एतिgoes, moves
एति:
क्रिया
TypeVerb
Root√इ (गत्यर्थ)
रुशतीम्shining, radiant
रुशतीम्:
Karma-विशेषण (क्नीम् के लिए)
TypeAdjective
Rootरुशती (प्रातिपदिक; ‘रुशत्/रुशती’ = उज्ज्वल/दीप्त)
अपाजन्they drove away, they pushed off
अपाजन्:
क्रिया (बहुवचन कर्तृ—देवाः/मरुतः/अङ्गिरसः आदि सन्दर्भानुसार)
TypeVerb
Rootअप-√अज् (गत्यर्थ/प्रेरणे) — ‘अपाजन्’ (लुङ्/आorist)