Mantra 1
Sukta 10.164
Rishi: Traditionally attributed within RV 10.164 to an Atharvaṇic/Āṅgirasa milieu (exact rishi varies by tradition)
Devata: Manas-pati (Lord of Mind); with explicit counter-force to Nirṛti
Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm by scan)
Samhita Patha (Devanagari)
अपेहि मनसस्पतेऽप क्राम परश्चर । परो निॠत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥
Samhita Patha (IAST)
अपे॑हि मनसस्प॒तेऽप॑ क्राम प॒रश्च॑र । प॒रो निॠ॑त्या॒ आ च॑क्ष्व बहु॒धा जीव॑तो॒ मन॑: ॥
Transliteration
apéhi manasas pate’pa krāma paráś cara | paró níṛtyā ā́ cakṣva bahudhā́ jīvátó manaḥ ||
Translation
Depart, O Lord of the mind; step away and move far beyond. Look away from Destruction (Nirṛti); let the mind of the living behold widely in many directions.
Padapatha (Word Analysis)
अप॑ । इ॒हि॒ । म॒न॒सः॒ । प॒ते॒ । अप॑ । क्रा॒म॒ । प॒रः । च॒र॒ । प॒रः । निःऽऋ॑त्यै । आ । च॒क्ष्व॒ । ब॒हु॒धा । जीव॑तः । मनः॑ ॥अप । इहि । मनसः । पते । अप । क्राम । परः । चर । परः । निःऋत्यै । आ । चक्ष्व । बहुधा । जीवतः । मनः ॥apa | ihi | manasaḥ | pate | apa | krāma | paraḥ | cara | paraḥ | niḥ-ṛtyai | ā | cakṣva | bahudhā | jīvataḥ | manaḥ
Word by Word
अपेहिgo away, depart
अपेहि:
— (आज्ञा; कर्तृ-सम्बोधनः ‘मनसस्पते’)
TypeVerb
Rootअप + इ (√इ ‘गच्छ’)
मनसःof the mind
मनसः:
सम्बन्ध (genitive relation to ‘पते’)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
पतेO lord/master
पते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
अपaway, off
अप:
—
TypeIndeclinable
Rootअप (उपसर्ग/अव्यय)
क्रामstep away, go
क्राम:
— (आज्ञा)
TypeVerb
Root√क्रम् (क्रम् ‘पदे गमन’)
परःfar, beyond
परः:
—
TypeAdjective/Adverbial
Rootपर (प्रातिपदिक)
चरmove about, roam
चर:
— (आज्ञा)
TypeVerb
Root√चर् (चर् ‘गमन/आचरण’)
परोfarther away
परो:
—
TypeAdjective/Adverbial
Rootपर (प्रातिपदिक)
निऋत्याःof Nirṛti (goddess of destruction), of ruin
निऋत्याः:
अपादान/सम्बन्ध ( ‘निऋत्याः’ = destruction/evil’s [realm] )
TypeNoun
Rootनिऋति (प्रातिपदिक)
आtowards, hither; intensifier
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
चक्ष्वtell, point out, show
चक्ष्व:
— (आज्ञा)
TypeVerb
Root√चक्ष् (चक्ष् ‘द्रष्टि/कथन’ वैदिक)
बहुधाin many ways, variously
बहुधा:
—
TypeIndeclinable
Rootबहुधा (प्रातिपदिक/अव्यय-निर्माण)
जीवतःof the living (person)
जीवतः:
सम्बन्ध (genitive qualifier: ‘of the living [one]’)
TypeAdjective (participle)
Root√जीव् (जीव् ‘प्राणधारण’) → जीवत् (वर्तमान-कृदन्त)
मनःmind
मनः:
कर्तृ (आज्ञार्थ-क्रियाणां लक्ष्य/सम्बन्धः; ‘मनः’ as the mind to be directed/indicated)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)