Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 10.109

Rishi: Unknown/unspecified in input (traditional Anukramaṇī assigns RV 10.109 to a specific seer; not provided here)
Devata: Brahma-jāyā (the sanctity/power of the Brahman’s spouse; dharmic force protecting order)
Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.109)

हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन् । न दूताय प्रह्ये तस्थ एषा तथा राष्ट्रं गुपितं क्षत्रियस्य ॥

हस्ते॑नै॒व ग्रा॒ह्य॑ आ॒धिर॑स्या ब्रह्मजा॒येयमिति॒ चेदवो॑चन् । न दू॒ताय॑ प्र॒ह्ये॑ तस्थ ए॒षा तथा॑ रा॒ष्ट्रं गु॑पि॒तं क्ष॒त्रिय॑स्य ॥

hasténaíva grāhyà ādhír asyā brahmajāyéyam íti céd avocan | na dūtā́ya prahyè tastha eṣā́ tathā rāṣṭráṁ gupitáṁ kṣatríyasya ||

‘Only by the hand is the claim upon her to be taken,’ they said; ‘this is the Brahman’s spouse.’ She did not stand to be seized by a messenger’s grasp. Thus the kingdom of the Kṣatriya is guarded—kept within the law of Truth.

हस्ते॑न । ए॒व । ग्रा॒ह्यः॑ । आ॒ऽधिः । अ॒स्याः॒ । ब्र॒ह्म॒ऽजा॒या । इ॒यम् । इति॑ । च॒ । इत् । अवो॑चत् । न । दू॒ताय॑ । प्र॒ऽह्ये॑ । त॒स्थे॒ । ए॒षा । तथा॑ । रा॒ष्ट्रम् । गु॒पि॒तम् । क्ष॒त्रिय॑स्य ॥हस्तेन । एव । ग्राह्यः । आधिः । अस्याः । ब्रह्मजाया । इयम् । इति । च । इत् । अवोचत् । न । दूताय । प्रह्ये । तस्थे । एषा । तथा । राष्ट्रम् । गुपितम् । क्षत्रियस्य ॥hastena | eva | grāhyaḥ | ādhiḥ | asyāḥ | brahma-jāyā | iyam | iti | ca | it | avocat | na | dūtāya | pra-hye | tasthe | eṣā | tathā | rāṣṭram | gupitam | kṣatriyasya

हस्तेनwith the hand
हस्तेन:
करण
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
ग्राह्यःto be seized; fit to be taken
ग्राह्यः:
— (विशेषण) / कर्तृ-सम्बन्ध (विधेय)
TypeAdjective
Rootग्रह्य (√ग्रह् + यत्; ‘to be seized/taken’)
आधिःpledge; obligation; claim
आधिः:
कर्तृ (वाक्य-विषय) / विधेय-आश्रय
TypeNoun
Rootआधि (प्रातिपदिक)
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ब्रह्मजाययाby/with the Brahman’s wife
ब्रह्मजायया:
करण/सह (साधन/सहभाव)
TypeNoun
Rootब्रह्मजाया (प्रातिपदिक; ‘Brahman’s wife’)
इयम्this (woman), she
इयम्:
कर्तृ (उक्त-विषय)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इतिthus/‘…’ (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
चेत्if
चेत्:
TypeIndeclinable
Rootचेत्
अवोचन्they said/spoke
अवोचन्:
क्रिया
TypeVerb
Root√वच् (वदने)
not
:
TypeIndeclinable
Root
दूतायto the messenger
दूताय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदूत (प्रातिपदिक)
प्रह्येin (the case of) being seized/accepted; as something to be taken
प्रह्ये:
अधिकरण
TypeAdjective
Rootप्रह्य (√ग्रह् + यत् with प्र-; ‘to be seized/accepted’)
तस्थेshe stood; remained
तस्थे:
क्रिया
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति)
एषाthis (woman), she
एषा:
कर्तृ
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तथाthus; in that way
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
राष्ट्रम्kingdom; realm
राष्ट्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootराष्ट्र (प्रातिपदिक)
गुपितम्protected; guarded
गुपितम्:
— (कर्म-विशेषण) / विधेय-विशेषण
TypeAdjective
Root√गुप् (रक्षणे) → गुपित (क्त)
क्षत्रियस्यof the kṣatriya (ruler/warrior)
क्षत्रियस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootक्षत्रिय (प्रातिपदिक)