HomeRig VedaMandala 1Sukta 56Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 1.56

Devata: Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)
Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

एष प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिषोऽत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । दक्षं महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥

ए॒ष प्र पू॒र्वीरव॒ तस्य॑ च॒म्रिषोऽत्यो॒ न योषा॒मुद॑यंस्त भु॒र्वणि॑: । दक्षं॑ म॒हे पा॑ययते हिर॒ण्ययं॒ रथ॑मा॒वृत्या॒ हरि॑योग॒मृभ्व॑सम् ॥

eṣá prá pūrvī́r áva tásya camríṣo’tyó na yóṣām úd ayaṃsta bhurváṇiḥ | dákṣaṃ mahé pāyayate hiraṇyáyaṃ rátham āvṛ́tya hári-yogam ṛ́bhvasam ||

This one drives forward the ancient powers; like a steed he rises up from the covering, the swift mover. He makes the golden skill drink for the Great; turning the chariot—yoked with the tawny ones—he advances in a masterful fashioning.

ए॒षः । प्र । पू॒र्वीः । अव॑ । तस्य॑ । च॒म्रिषः॑ । अत्यः॑ । न । योषा॑म् । उत् । अ॒यं॒स्त॒ । भु॒र्वणिः॑ । दक्ष॑म् । म॒हे । पा॒य॒य॒ते॒ । हि॒र॒ण्ययम् । रथ॑म् । आ॒ऽवृत्य॑ । हरि॑ऽयोगम् । ऋभ्व॑सम् ॥एषः । प्र । पूर्वीः । अव । तस्य । चम्रिषः । अत्यः । न । योषाम् । उत् । अयंस्त । भुर्वणिः । दक्षम् । महे । पाययते । हिरण्ययम् । रथम् । आवृत्य । हरियोगम् । ऋभ्वसम् ॥eṣaḥ | pra | pūrvīḥ | ava | tasya | camriṣaḥ | atyaḥ | na | yoṣām | ut | ayaṃsta | bhurvaṇiḥ | dakṣam | mahe | pāyayate | hiraṇyayam | ratham | āvṛtya | hari-yogam | ṛbhvasam

एषःthis (one), he
एषः:
Kartā
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रforth, forward
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/निपात)
पूर्वीःformer, earlier (ones)
पूर्वीः:
Karma
TypeAdjective
Rootपूर्व (विशेषण-प्रातिपदिक)
अवतprotected, helped
अवत:
Kartā
TypeVerb
Rootअव (उपसर्ग) + अव् (धातु, रक्षण/पालन) → अवत्
तस्यof him/that
तस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
म्रिषःthe impetuous one / the vigorous (one)
म्रिषः:
Kartā
TypeNoun
Rootम्रिष (प्रातिपदिक; वैदिक—‘बल/उत्साह/वेग’ इत्यर्थे)
अत्यःa steed, horse
अत्यः:
Kartā
TypeNoun
Rootअत्य (प्रातिपदिक)
like, as
:
TypeIndeclinable
Rootन (उपमा-निपात)
योषाम्of women, of maidens
योषाम्:
Sambandha
TypeNoun
Rootयोषा (स्त्री-प्रातिपदिक)
उद्up, forth
उद्:
TypeIndeclinable
Rootउद् (उपसर्ग/निपात)
अयम्went, came forth
अयम्:
Kartā
TypeVerb
Rootइ (धातु, गत्यर्थ) + अ (अorist) → अयम्
स्तwas / is (enclitic)
स्त:
Kartā
TypeVerb
Rootअस् (धातु, ‘to be’) → स्त (वैदिक एन्क्लिटिक/आगमिक रूप)
भुर्वणिःthe impeller / the impetuous one
भुर्वणिः:
Kartā
TypeNoun
Rootभुर्वणि (प्रातिपदिक; वैदिक—‘उत्साह/वेग/प्रेरणा’ इत्यर्थे)
दक्षम्strength, skill, power
दक्षम्:
Karma
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
महेto the great (one)
महे:
Sampradāna
TypeAdjective
Rootमह् (धातु, ‘to be great’) / महत् (विशेषण-प्रातिपदिक)
पाययतेcauses to drink, gives to drink
पाययते:
Kartā
TypeVerb
Rootपा (धातु, पान/पायन) + णिच् (caus.) → पाययते
हिरण्ययम्golden
हिरण्ययम्:
Karma
TypeAdjective
Rootहिरण्यय (विशेषण-प्रातिपदिक) < हिरण्य
रथम्chariot
रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
आवृत्याhaving turned/approached, having encompassed
आवृत्या:
TypeVerbal indeclinable
Rootआ + वृत् (धातु, ‘to turn/cover’) → आवृत्य (क्त्वा-प्रत्यय)
हरियोगम्yoking of the tawny (horses); harnessing
हरियोगम्:
Karma
TypeNoun
Rootहरि-योग (समास; हरि + योग)
ऋभ्वसम्skillful, ingenious
ऋभ्वसम्:
Karma
TypeAdjective
Rootऋभ्वस (विशेषण-प्रातिपदिक; ‘कुशल/चतुर/ऋभु-स्वभाव’)