Mantra 3
Sukta 1.23
Rishi: Medhātithi Kāṇva
Devata: Indra-Vāyu
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्रवायू मनोजुवा विप्रा हवन्त ऊतये । सहस्राक्षा धियस्पती ॥
Samhita Patha (IAST)
इ॒न्द्र॒वा॒यू म॑नो॒जुवा॒ विप्रा॑ हवन्त ऊ॒तये॑ । स॒ह॒स्रा॒क्षा धि॒यस्पती॑ ॥
Transliteration
indravāyū manojūvā viprā havanta ūtaye | sahasrākṣā dhiyaspātī ||
Translation
Indra and Vāyu, swift with the mind’s impulsion, the seers call you for protection—thousand-eyed, lords of the inspired thoughts, to govern and enlarge our seeing.
Padapatha (Word Analysis)
इ॒न्द्र॒वा॒यू इति॑ । म॒नः॒ऽजुवा॑ । विप्राः॑ । ह॒व॒न्ते॒ । ऊ॒तये॑ । स॒ह॒स्र॒ऽअ॒क्षा । धि॒यः । पती॒ इति॑ ॥इन्द्रवायू इति । मनःजुवा । विप्राः । हवन्ते । ऊतये । सहस्रअक्षा । धियः । पती इति ॥indravāyū iti | manaḥ-juvā | viprāḥ | havante | ūtaye | sahasra-akṣā | dhiyaḥ | patī iti
Word by Word
इन्द्रवायूO Indra and Vāyu
इन्द्रवायू:
सम्बोधन (आह्वान) / कर्तृ (स्तुत्य-देवता)
TypeNoun (compound proper name)
Rootइन्द्र + वायु (प्रातिपदिक) (द्वन्द्व-समास)
मनोजुवाmind-swift / impelled by mind
मनोजुवा:
विशेषण (देवता-सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootमनस् + जू (√जू ‘वेग/प्रेरण’) → जुव (कृदन्त-प्रातिपदिक); बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास
विप्राःthe inspired poets/priests
विप्राः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
हवन्तेinvoke/call
हवन्ते:
क्रिया
TypeVerb
Root√ह्वे (ह्वा) ‘आह्वान/ह्वान’
ऊतयेfor help/aid
ऊतये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootऊति (स्त्री. प्रातिपदिक) ‘सहायता/रक्षा’
सहस्राक्षाthousand-eyed
सहस्राक्षा:
विशेषण (देवता-सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootसहस्र + अक्षि/अक्ष (प्रातिपदिक) → सहस्राक्ष (बहुव्रीहि) ‘हजार-नेत्र’
धियस्पतीlords of prayers/thoughts
धियस्पती:
सम्बोधन (आह्वान) / कर्तृ (स्तुत्य-देवता)
TypeNoun (compound epithet)
Rootधियस् (धि ‘बुद्धि/प्रार्थना’ का बहु. ‘धियः’ का वैदिक रूप) + पति (प्रातिपदिक) → धियस्पति (षष्ठी-तत्पुरुष)