HomeRig VedaMandala 1Sukta 164Mantra 9
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 9

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya
Devata: Riddle-hymn (enigmatic); implicit cosmic powers: Sūrya/Viṣṇu (three strides), Aditi/Mother-force, and the Light (Go)
Chandas: Triṣṭubh

युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥

यु॒क्ता मा॒तासी॑द्धु॒रि दक्षि॑णाया॒ अति॑ष्ठ॒द्गर्भो॑ वृज॒नीष्व॒न्तः । अमी॑मेद्व॒त्सो अनु॒ गाम॑पश्यद्विश्वरू॒प्यं॑ त्रि॒षु योज॑नेषु ॥

yuktā mātā́sīd dhurí dákṣiṇāyā átiṣṭhad gárbho vṛjanī́ṣv antáḥ | amī́med vátsó ánu gā́m apaśyad viśvarū́pyaṁ triṣú yójanēṣu ||

The Mother-power was yoked upon the right-hand yoke-pole; within the inward enclosures the hidden Embryo stood up. The Calf lowed following the Cow and beheld the all-forming radiance set in the three wide strides of the journey.

यु॒क्ता । मा॒ता । आ॒सी॒त् । धु॒रि । दक्षि॑णायाः । अति॑ष्ठत् । गर्भः॑ । वृ॒ज॒नीषु॑ । अ॒न्तरिति॑ । अमी॑मेत् । व॒त्सः । अनु॑ । गाम् । अ॒प॒श्य॒त् । वि॒श्व॒ऽरू॒प्य॑म् । त्रि॒षु । योज॑नेषु ॥युक्ता । माता । आसीत् । धुरि । दक्षिणायाः । अतिष्ठत् । गर्भः । वृजनीषु । अन्तरिति । अमीमेत् । वत्सः । अनु । गाम् । अपश्यत् । विश्वरूप्यम् । त्रिषु । योजनेषु ॥yuktā | mātā | āsīt | dhuri | dakṣiṇāyāḥ | atiṣṭhat | garbhaḥ | vṛjanīṣu | antariti | amīmet | vatsaḥ | anu | gām | apaśyat | viśva-rūpyam | triṣu | yojaneṣu

युक्ताyoked, harnessed
युक्ता:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण ‘माता’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त) / युक्त- (प्रातिपदिक)
माताthe mother
माता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमातृ- (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
(अस्ति-क्रियापद; कर्तृ-संबन्धः ‘माता’)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
धुरिon the yoke-pole / in the yoke
धुरि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootधुर्/धुरि- (प्रातिपदिक; ‘धुरा’)
दक्षिणायाःof the right (side) / of Dakṣiṇā
दक्षिणायाः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदक्षिणा- (प्रातिपदिक)
अतिover, beyond
अति:
(क्रियाविशेषण; ‘अतिष्ठत्’ इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय)
अतिष्ठत्stood, remained
अतिष्ठत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = गर्भः)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + अति-
गर्भःthe embryo / the womb-child
गर्भः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootगर्भ- (प्रातिपदिक)
वृजनीषुin the enclosures / in the folds (stalls)
वृजनीषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवृजनि- (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
(देशवाचक; ‘वृजनीषु’ इत्यस्य सह)
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (अव्यय/उपपद)
अमीमेत्measured out / meted
अमीमेत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः)
TypeVerb
Rootमा (धातु ‘मिमीत’ = मापयति/मिमीते; reduplicated aorist)
वत्सःthe calf
वत्सः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवत्स- (प्रातिपदिक)
अनुafter, along
अनु:
(क्रियाविशेषण; ‘अपश्यत्’ इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
गाम्the cow
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो- (प्रातिपदिक)
अपश्यत्saw
अपश्यत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः; कर्म = गाम्)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) + अप-
विश्वरूप्यम्the all-formed / multiform (thing)
विश्वरूप्यम्:
कर्म (अपश्यत् इत्यस्य; ‘(किञ्चित्) विश्वरूप्यम्’)
TypeAdjective
Rootविश्व-रूप्य- (प्रातिपदिक; ‘having all forms/variegated’)
त्रिषुin three
त्रिषु:
अधिकरण (योजनेषु इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि- (प्रातिपदिक)
योजनेषुin the yojanas / in the stages (measures of distance)
योजनेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootयोजन- (प्रातिपदिक)