HomeRig VedaMandala 1Sukta 123Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 1.123

Devata: Uṣas (Dawn) / Dakṣiṇā (opening image), with dawn-emergence motif

पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः । कृष्णादुदस्थादर्या विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥

पृ॒थू रथो॒ दक्षि॑णाया अयो॒ज्यैनं॑ दे॒वासो॑ अ॒मृता॑सो अस्थुः । कृ॒ष्णादुद॑स्थाद॒र्या॒३॒॑ विहा॑या॒श्चिकि॑त्सन्ती॒ मानु॑षाय॒ क्षया॑य ॥

pṛthū́ rátho dákṣiṇāyā ayójy áinaṃ devā́so amṛ́tāso asthuḥ | kṛṣṇā́d úd asthād aryā́ ví-hāyāś cíkitsantī mā́nuṣāya kṣáyāya ||

Wide is the chariot of the divine Dakṣiṇā; the immortal gods have mounted it. From the blackness she rises upward—the noble one of far space—consciously discerning for the human dwelling-place.

पृ॒थुः । रथः॑ । दक्षि॑णायाः । अ॒यो॒जि॒ । आ । एन॑म् । दे॒वासः॑ । अ॒मृता॑सः । अ॒स्थुः॒ । कृ॒ष्णात् । उत् । अ॒स्था॒त् । अ॒र्या॑ । विऽहा॑याः । चिकि॑त्सन्ती । मानु॑षाय । क्षया॑य ॥पृथुः । रथः । दक्षिणायाः । अयोजि । आ । एनम् । देवासः । अमृतासः । अस्थुः । कृष्णात् । उत् । अस्थात् । अर्या । विहायाः । चिकित्सन्ती । मानुषाय । क्षयाय ॥pṛthuḥ | rathaḥ | dakṣiṇāyāḥ | ayoji | ā | enam | devāsaḥ | amṛtāsaḥ | asthuḥ | kṛṣṇāt | ut | asthāt | aryā | vi-hāyāḥ | cikitsantī | mānuṣāya | kṣayāya

पृथुःbroad, wide
पृथुः:
विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
TypeAdjective
Rootपृथु- (प्रातिपदिक)
रथःchariot
रथः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootरथ- (प्रातिपदिक)
दक्षिणायाःof the right (side) / of Dakṣiṇā
दक्षिणायाः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदक्षिणा- (प्रातिपदिक)
अयोजिwas yoked / was harnessed
अयोजि:
क्रिया
TypeVerb
Rootयुज् (धातु)
एनम्him/it (this one)
एनम्:
कर्म
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवासःthe gods
देवासः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव- (प्रातिपदिक)
अमृतासःimmortal
अमृतासः:
विशेषण (देवासः)
TypeAdjective
Rootअमृत- (प्रातिपदिक)
अस्थुःstood / took their stand
अस्थुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
कृष्णात्from the dark (realm)
कृष्णात्:
अपादान
TypeAdjective (used substantively)
Rootकृष्ण- (प्रातिपदिक)
उद्up, forth
उद्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootउद् (उपसर्ग/अव्यय)
अस्थात्stood up / arose
अस्थात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
अर्याthe noble lady (Aryā)
अर्या:
कर्तृ
TypeAdjective (f.)
Rootअर्य- (प्रातिपदिक)
विहायाःfrom the sky / from the expanse
विहायाः:
अपादान
TypeNoun
Rootविहायस्- (प्रातिपदिक)
चिकित्सन्तीnoticing, observing, being attentive
चिकित्सन्ती:
कर्तृ-विशेषण (अर्या)
TypeVerb (present participle)
Rootचित् (धातु) → चिकित्स् (desiderative stem)
मानुषायfor the human (race)
मानुषाय:
सम्प्रदान
TypeNoun/Adjective
Rootमानुष- (प्रातिपदिक)
क्षयायfor dwelling, for abode
क्षयाय:
सम्प्रदान/प्रयोजन
TypeNoun
Rootक्षय- (प्रातिपदिक)