Shloka 64

दुन्दुभिवधप्रसङ्गः

The Dundubhi Episode and the Proof of Rama’s Prowess

Devanagari script

ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम्।प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर4.11.64।।

Transliteration

tataḥ śāpabhayād bhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim | praveṣṭuṃ necchati harir draṣṭuṃ vāpi nareśvara || 4.11.64 ||

Translation

Therefore, frightened by the fear of the curse, that Hari—Vali—does not wish to enter the great mountain Ṛśyamūka, O lord of men; he does not even wish to look upon it.

Word by Word

• ततः: then; thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्) / क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषणम्); अर्थे: तस्मात्/तदनन्तरम् (thereafter/from that time)

• शापभयात्: from fear of the curse
• शापभयात्: अपादान (हेतु/कारण-अपादानम्)
• Type: Noun
• Root: शाप + भय (प्रातिपदिके) (समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; पञ्चमी-विभक्तिः; एकवचनम् (ablative singular); समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः (शापस्य भयम् = fear of a curse)

• भीतः: frightened
• भीतः: कर्तृ (विशेषणरूपेण कर्तृसम्बन्धः)
• Type: Adjective
• Root: भी (धातु) + क्त (प्रत्यय) → भीत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्तः); पुंलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular); विशेषणम् (qualifies हरिः)

• ऋश्यमूकम्: R̥śyamūka (mountain named Rishyamuka)
• ऋश्यमूकम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: ऋश्यमूक (प्रातिपदिक; संज्ञा)
• Form: पुंलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (accusative singular); कर्मपदम् (with प्रवेष्टुम्/द्रष्टुम्)

• महागिरिम्: the great mountain
• महागिरिम्: कर्म (ऋश्यमूकम् इत्यस्य विशेषणरूपेण)
• Type: Noun
• Root: महा + गिरि (प्रातिपदिके) (समास)
• Form: पुंलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (accusative singular); समासः: कर्मधारयः (महान् गिरिः = great mountain); ऋश्यमूकम् इत्यस्य विशेषण/अपपद-सम्बन्धः

• प्रवेष्टुम्: to enter
• प्रवेष्टुम्: कर्म (क्रियायाः—इच्छा/अनिच्छा-विषयः)
• Type: Verb
• Root: प्र + विश् (धातु) + तुमुन् → प्रवेष्टुम्
• Form: कृदन्तम्; तुमुनन्तम् (infinitive); अर्थः: प्रवेशं कर्तुम् (to enter); नेच्छति इत्यस्य कर्मरूपेण

• न: not
• न: क्रियानिषेध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (निषेध-अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेधकणः (negative particle)

• इच्छति: wants; desires
• इच्छति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु) (भ्वादिगणः) → इच्छति
• Form: लट्-लकारः (present indicative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्

• हरिः: the monkey (Hari)
• हरिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular); कर्ता

• द्रष्टुम्: to see
• द्रष्टुम्: कर्म (क्रियायाः—इच्छा/अनिच्छा-विषयः)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + तुमुन् → द्रष्टुम्
• Form: कृदन्तम्; तुमुनन्तम् (infinitive); अर्थः: द्रष्टुं (to see); नेच्छति इत्यस्य कर्मरूपेण (coordinated with प्रवेष्टुम्)

• वा: or
• वा: समुच्चय/विकल्प (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (विकल्प-अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थकः (disjunctive particle: or)

• अपि: even; also
• अपि: क्रियाविशेषण (emphasis particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण/समुच्चयार्थकः (also/even)

• नरेश्वर: O lord of men (O Rama)
• नरेश्वर: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: नर + ईश्वर (प्रातिपदिके) (समास)
• Form: पुंलिङ्गम्; सम्बोधन-विभक्तिः; एकवचनम् (vocative singular); समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः (नराणाम् ईश्वरः = lord of men)

Context

'O Lord Rama! because of the fear of the curse, Vali will not enter the great Rishyamuka mountain nor will he like to see it.

Characters & Entities

• Rāma
• Vāli
• Ṛśyamūka
• śāpa (curse)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is maintained through boundaries that even the mighty respect. Fear here functions as moral restraint—preventing the violation of a sacred prohibition.

What is the narrative situation?

Sugriva explains to Rama that Vali avoids Ṛśyamūka entirely because of a curse tied to that region.

Which character virtue is emphasized?

Respect for a binding rule (maryādā): Vali’s power is checked by the acknowledged authority of the sage’s word.