Ramayana — Bala Kanda, Sarga 2, Shloka 17

द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Śloka

Devanagari script

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गव: ।।1.2.17।।

Transliteration

cintayan sa mahāprājñaś cakāra matimān matim |

śiṣyaṃ caivābravīd vākyam idaṃ sa munipuṅgavaḥ ||1.2.17||

Translation

Pondering, that supremely wise sage formed a clear resolve, and the foremost of ascetics spoke these words to his disciple.

Word by Word

• चिन्तयन्: pondering / thinking
• चिन्तयन्: कर्ता (agent; same as 'स')
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु) → चिन्तयत् (कृदन्त, शतृ-प्रत्यय)
• Form: कृदन्तः (वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; (present active participle, nominative singular masculine)

• स: he (Valmiki)
• स: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (pronoun: nominative singular masculine)

• महाप्राज्ञः: highly learned / very wise
• महाप्राज्ञः: कर्तृ-विशेषणम् (qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: महाप्राज्ञ (प्रातिपदिक; महा + प्राज्ञ)
• Form: विशेषणम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (adjective: nominative singular masculine); समासः कर्मधारयः (महान् प्राज्ञः)

• चकार: made / formed / did
• चकार: क्रिया (action of the agent)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् (perfect, 3rd person singular, parasmaipada)

• मतिमान्: wise / intelligent
• मतिमान्: कर्तृ-विशेषणम् (qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: मतिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (adjective: nominative singular masculine)

• मतिम्: a thought / intention / idea
• मतिम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: मति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (feminine, accusative singular)

• शिष्यम्: disciple
• शिष्यम्: कर्म (object of 'अब्रवीत्' / addressee as object)
• Type: Noun
• Root: शिष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masculine, accusative singular)

• च: and
• च: सम्बन्ध/समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: 'and')

• एव: indeed / just
• एव: विशेषण-भाव (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis/indeed)

• अब्रवीत्: said / spoke
• अब्रवीत्: क्रिया (speech act)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/इम्परफेक्ट), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् (imperfect, 3rd person singular, parasmaipada)

• वाक्यम्: statement / words
• वाक्यम्: कर्म (thing spoken)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (neuter, accusative singular)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म-विशेषणम् (qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषणम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (pronominal adjective: accusative singular neuter; qualifying 'वाक्यम्')

• स: he (that one)
• स: कर्ता (agent; apposition with 'मुनिपुङ्गवः')
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (pronoun: nominative singular masculine)

• मुनिपुङ्गवः: the foremost among sages
• मुनिपुङ्गवः: कर्ता (agent; appositive epithet)
• Type: Noun
• Root: मुनि + पुङ्गव (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masculine, nominative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (मुनीनां पुङ्गवः = best among sages)

Context

Very wise and learned, he (Valmiki), pre-eminent among sages, pondered over it (for a while) and spoke these words to his disciple.

Characters & Entities

• Vālmīki (munipuṅgava)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is transmitted through disciplined reflection and teaching; insight becomes guidance within the guru–śiṣya framework.

What is the narrative situation?

Vālmīki, after reflecting on his spontaneous utterance, turns to instruct his disciple about what has occurred.

Which character virtue is emphasized?

Wisdom joined with pedagogical responsibility: the sage converts experience into teachable knowledge.