Shloka 22

व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात्‌ । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते,“रोग, अप्रिय घटनाओंकी प्राप्ति, अधिक परिश्रम तथा प्रिय वस्तुओंका वियोग--इन चार कारणोंसे शारीरिक दु:ख प्राप्त होता है

vyādher aniṣṭa-saṁsparśāc chrāmād iṣṭa-vivarjanāt | duḥkhaṁ caturbhiḥ śārīraṁ kāraṇaiḥ sampravartate ||

Vaiśampāyana said: “Bodily suffering arises from four causes—disease, contact with what is unwelcome, exhaustion from overexertion, and separation from what is dear.”

व्याधेःfrom disease
व्याधेः:
Karana
TypeNoun
Rootव्याधि
FormMasculine, Genitive, Singular
अनिष्ट-संस्पर्शात्from contact with the undesirable
अनिष्ट-संस्पर्शात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअनिष्टसंस्पर्श
FormMasculine, Ablative, Singular
छ्रमात्from overexertion/fatigue
छ्रमात्:
Apadana
TypeNoun
Rootछ्रम
FormMasculine, Ablative, Singular
इष्ट-विवर्जनात्from separation from what is dear
इष्ट-विवर्जनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootइष्टविवर्जन
FormNeuter, Ablative, Singular
दुःखम्pain/suffering
दुःखम्:
Karta
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative, Singular
चतुर्भिःby four
चतुर्भिः:
Karana
TypeAdjective
Rootचतुर्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
शारीरम्bodily/physical
शारीरम्:
Karta
TypeAdjective
Rootशारीर
FormNeuter, Nominative, Singular
कारणैःby causes
कारणैः:
Karana
TypeNoun
Rootकारण
FormNeuter, Instrumental, Plural
सम्प्रवर्ततेarises/comes into being
सम्प्रवर्तते:
TypeVerb
Rootसम्-प्र-वृत्
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana

Educational Q&A

Physical suffering is not random; it can be analyzed into four proximate causes—illness, unpleasant encounters, fatigue from excessive effort, and separation from what one loves. Recognizing these causes supports ethical living through moderation, wise choices of association, and cultivating resilience toward loss.

In Vaiśampāyana’s narration, a reflective teaching is being stated: the sources of bodily pain are enumerated in a compact list, framing later discussion of endurance, right conduct, and the management of hardship during the forest-life context of the Vana Parva.