Shloka 5

वनानि रम्याणि नदी: सरांसि गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासा: सततं बभूवु- दिवानिशं प्राप्प नरर्षभाणाम्‌,पुरुषरत्न पाण्डव कभी रमणीय वनोंमें, कभी सरोवरोंके किनारे, कभी नदियोंके तटपर और कभी पर्वतोंकी छोटी-बड़ी गुफाओंमें दिन या रातके समय ठहरते जाते थे। सदा ऐसे ही स्थानोंमें उनका निवास होता था

vaiśampāyana uvāca | vanāni ramyāṇi nadyaḥ sarāṃsi guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi | ete nivāsāḥ satataṃ babhūvur divāniśaṃ prāpya nararṣabhāṇām ||

Vaiśampāyana said: For those bull-like men among humans (the Pāṇḍavas), delightful forests, riverbanks, lakes, and the caves and rocky hollows of mountains became their constant dwelling places. Moving on by day and by night, they repeatedly took shelter in such wild retreats—an image of endurance and disciplined life in exile.

वनानिforests
वनानि:
Karta
TypeNoun
Rootवन
FormNeuter, Nominative, Plural
रम्याणिbeautiful, delightful
रम्याणि:
Karta
TypeAdjective
Rootरम्य
FormNeuter, Nominative, Plural
नद्यःrivers
नद्यः:
Karta
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Nominative, Plural
सरांसिlakes, ponds
सरांसि:
Karta
TypeNoun
Rootसरस्
FormNeuter, Nominative, Plural
गुहाःcaves
गुहाः:
Karta
TypeNoun
Rootगुहा
FormFeminine, Nominative, Plural
गिरीणाम्of mountains
गिरीणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगिरि
FormMasculine, Genitive, Plural
गिरिof a mountain
गिरि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगिरि
FormMasculine, Genitive, Singular
गह्वराणिcaverns, mountain-hollows
गह्वराणि:
Karta
TypeNoun
Rootगह्वर
FormNeuter, Nominative, Plural
एतेthese
एते:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
निवासाःdwelling-places, abodes
निवासाः:
Karta
TypeNoun
Rootनिवास
FormMasculine, Nominative, Plural
सततम्always, continually
सततम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसतत
Formtrue
बभूवुःbecame, were
बभूवुः:
Karta
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural
दिवाby day
दिवा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootदिव्/दिवा
Formtrue
निशम्by night
निशम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनिशा
Formtrue
प्राप्पattained, reached (stayed at)
प्राप्प:
Karta
TypeVerb
Rootप्र-आप्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural
नरर्षभाणाम्of the best of men
नरर्षभाणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनरर्षभ
FormMasculine, Genitive, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Pāṇḍavas

Educational Q&A

The verse highlights steadfastness and self-control in adversity: the Pāṇḍavas accept a life of simple, shifting shelters in nature, suggesting dharmic endurance rather than complaint or indulgence.

Vaiśampāyana describes the Pāṇḍavas’ continual movement during exile, staying in forests, by rivers and lakes, and in mountain caves—resting wherever day or night finds them.