Shloka 15

दिलीप: शड्ःखशीर्षश्न॒ ज्योतिष्को5थापराजित: । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्न कुहुर:ः कृशकस्तथा,वासुकि, तक्षक, कर्कोटक, धनंजय, कालिय, नहुष, कम्बल, अश्वतर, बाह्ाुकुण्ड, मणिनाग, आपूरण, खग, वामन, एलपत्र, कुकुर, कुकुण, आर्यक, नन्‍न्दक, कलश, पोतक, कैलासक, पिंजरक, ऐरावत, सुमनोमुख, दधिमुख, शंख, ननन्‍्द, उपनन्द, आप्त, कोटरक, शिखी, निष्ठूरिक, तित्तिरि, हस्तिभद्र, कुमुद, माल्यपिण्डक, पद्मनामक दो नाग, पुण्डरीक, पुष्प, मुद्गरपर्णक, करवीर, पीठरक, संवृत्त, वृत्त, पिण्डार, बिल्वपत्र, मूषिकाद, शिरीषक, दिलीप, शंखशीर्ष, ज्योतिष्क, अपराजित, कौरव्य, धृतराष्ट्र, कुहुर, कृशक, विरजा, धारण, सुबाहु, मुखर, जय, बधिर, अन्ध, विशुण्डि, विरस तथा सुरस--ये और दूसरे बहुत-से नाग कश्यपके वंशज हैं। मातले! यदि यहाँ कोई वर तुम्हें पसंद हो तो देखो

nārada uvāca | dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaś ca jyotiṣko 'thāparājitaḥ | kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca kuhuraḥ kṛśakas tathā | vāsukiḥ takṣakaḥ karkoṭako dhanaṃjayaḥ kāliyo nahuṣaḥ kambalo 'śvataraḥ | bāhukaṇḍo maṇināga āpūraṇaḥ khagaḥ vāmana elāpatraḥ kukuraḥ kukuṇaḥ āryako nandakaḥ | kalaśaḥ potakaḥ kailāsakaḥ piñjaraka airāvataḥ sumanomukhaḥ dadhimukhaḥ śaṅkho nanda upanandaḥ | āptaḥ koṭarakaḥ śikhī niṣṭhūrikaḥ tittiriḥ hastibhadraḥ kumudaḥ mālyapiṇḍakaḥ | padmanāmau dvau nāgau puṇḍarīkaḥ puṣpo mudgaraparṇakaḥ karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛttaḥ vṛttaḥ piṇḍāro bilvapatro mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ | dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣo jyotiṣkaḥ apārājitaḥ kauravyo dhṛtarāṣṭraḥ kuhuraḥ kṛśako virajā dhāraṇaḥ subāhuḥ mukharo jayo badhiro 'ndho viśuṇḍir virasaḥ surasaś ca—ete cānye bahavo nāgāḥ kaśyapavaṃśajāḥ | mātale! yadiha kaścid varaḥ tava rocate tad paśya ||

Nārada said: “Dīlīpa, Śaṅkhaśīrṣa, Jyotiṣka, and Aparājita; Kauravya, Dhṛtarāṣṭra, Kuhura, and Kṛśaka; Vāsuki, Takṣaka, Karkoṭaka, Dhanaṃjaya, Kāliya, Nahuṣa, Kambala, and Aśvatara; Bāhukaṇḍa, Maṇināga, Āpūraṇa, Khaga, Vāmana, Elāpatra, Kukura, Kukuṇa, Āryaka, and Nandaka; Kalaśa, Potaka, Kailāsaka, Piñjaraka, Airāvata, Sumanomukha, Dadhimukha, Śaṅkha, Nanda, and Upananda; Āpta, Koṭaraka, Śikhī, Niṣṭhūrīka, Tittiri, Hastibhadra, Kumuda, Mālyapiṇḍaka; the two nāgas named Padma; Puṇḍarīka, Puṣpa, Mudgaraparṇaka, Karavīra, Pīṭharaka, Saṃvṛtta, Vṛtta, Piṇḍāra, Bilvapatra, Mūṣikāda, and Śirīṣaka; and again Dīlīpa, Śaṅkhaśīrṣa, Jyotiṣka, Aparājita, Kauravya, Dhṛtarāṣṭra, Kuhura, Kṛśaka, Virajā, Dhāraṇa, Subāhu, Mukhara, Jaya, Badhira, Andha, Viśuṇḍi, Virasa, and Surasa—these and many other nāgas are descendants of Kaśyapa. Mātali, if there is any boon here that pleases you, look and choose.”

दिलीपःDilip (name of a Nāga)
दिलीपः:
Karta
TypeNoun
Rootदिलीप
FormMasculine, Nominative, Singular
शङ्खशीर्षःConch-headed (name)
शङ्खशीर्षः:
Karta
TypeNoun
Rootशङ्खशीर्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
ज्योतिष्कःRadiant/bright (name)
ज्योतिष्कः:
Karta
TypeNoun
Rootज्योतिष्क
FormMasculine, Nominative, Singular
अथand then/also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
अपराजितःUnconquered (name)
अपराजितः:
Karta
TypeNoun
Rootअपराजित
FormMasculine, Nominative, Singular
कौरव्यःKauravya (name)
कौरव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootकौरव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
धृतराष्ट्रःDhṛtarāṣṭra (name)
धृतराष्ट्रः:
Karta
TypeNoun
Rootधृतराष्ट्र
FormMasculine, Nominative, Singular
कुहुरःKuhura (name)
कुहुरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुहुर
FormMasculine, Nominative, Singular
कृशकःKṛśaka (name)
कृशकः:
Karta
TypeNoun
Rootकृशक
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाlikewise/also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
वासुकिःVāsuki
वासुकिः:
Karta
TypeNoun
Rootवासुकि
FormMasculine, Nominative, Singular
तक्षकःTakṣaka
तक्षकः:
Karta
TypeNoun
Rootतक्षक
FormMasculine, Nominative, Singular
कर्कोटकःKarkoṭaka
कर्कोटकः:
Karta
TypeNoun
Rootकर्कोटक
FormMasculine, Nominative, Singular
धनञ्जयःDhanañjaya (name)
धनञ्जयः:
Karta
TypeNoun
Rootधनञ्जय
FormMasculine, Nominative, Singular
कालियःKāliya
कालियः:
Karta
TypeNoun
Rootकालिय
FormMasculine, Nominative, Singular
नहुषःNahuṣa (name)
नहुषः:
Karta
TypeNoun
Rootनहुष
FormMasculine, Nominative, Singular
कम्बलःKambala
कम्बलः:
Karta
TypeNoun
Rootकम्बल
FormMasculine, Nominative, Singular
अश्वतरःAśvatara
अश्वतरः:
Karta
TypeNoun
Rootअश्वतर
FormMasculine, Nominative, Singular
बाहुकुण्डःBāhukuṇḍa (name)
बाहुकुण्डः:
Karta
TypeNoun
Rootबाहुकुण्ड
FormMasculine, Nominative, Singular
मणिनागःJewel-Nāga (name)
मणिनागः:
Karta
TypeNoun
Rootमणिनाग
FormMasculine, Nominative, Singular
आपूरणःĀpūraṇa (name)
आपूरणः:
Karta
TypeNoun
Rootआपूरण
FormMasculine, Nominative, Singular
खगःKhaga (name; lit. bird)
खगः:
Karta
TypeNoun
Rootखग
FormMasculine, Nominative, Singular
वामनःVāmana (name; dwarf)
वामनः:
Karta
TypeNoun
Rootवामन
FormMasculine, Nominative, Singular
एलपत्रःEla-leaf (name)
एलपत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootएलपत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
कुकुरःKukura (name)
कुकुरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुकुर
FormMasculine, Nominative, Singular
कुकुणःKukuṇa (name)
कुकुणः:
Karta
TypeNoun
Rootकुकुण
FormMasculine, Nominative, Singular
आर्यकःĀryaka (name)
आर्यकः:
Karta
TypeNoun
Rootआर्यक
FormMasculine, Nominative, Singular
नन्दकःNandaka (name)
नन्दकः:
Karta
TypeNoun
Rootनन्दक
FormMasculine, Nominative, Singular
कलशःKalaśa (name; pot)
कलशः:
Karta
TypeNoun
Rootकलश
FormMasculine, Nominative, Singular
पोतकःPotaka (name)
पोतकः:
Karta
TypeNoun
Rootपोतक
FormMasculine, Nominative, Singular
कैलासकःKailāsaka (name)
कैलासकः:
Karta
TypeNoun
Rootकैलासक
FormMasculine, Nominative, Singular
पिञ्जरकःPiñjaraka (name; tawny)
पिञ्जरकः:
Karta
TypeNoun
Rootपिञ्जरक
FormMasculine, Nominative, Singular
ऐरावतःAirāvata (name)
ऐरावतः:
Karta
TypeNoun
Rootऐरावत
FormMasculine, Nominative, Singular
सुमनोमुखःFair-faced (name)
सुमनोमुखः:
Karta
TypeNoun
Rootसुमनोमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
दधिमुखःCurd-faced (name)
दधिमुखः:
Karta
TypeNoun
Rootदधिमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
शङ्खःŚaṅkha (name)
शङ्खः:
Karta
TypeNoun
Rootशङ्ख
FormMasculine, Nominative, Singular
नन्दःNanda (name)
नन्दः:
Karta
TypeNoun
Rootनन्द
FormMasculine, Nominative, Singular
उपनन्दःUpananda (name)
उपनन्दः:
Karta
TypeNoun
Rootउपनन्द
FormMasculine, Nominative, Singular
आप्तःĀpta (name; trusted/attained)
आप्तः:
Karta
TypeNoun
Rootआप्त
FormMasculine, Nominative, Singular
कोटरकःKoṭaraka (name)
कोटरकः:
Karta
TypeNoun
Rootकोटरक
FormMasculine, Nominative, Singular
शिखीŚikhī (crested; name)
शिखी:
Karta
TypeNoun
Rootशिखिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
निष्ठूरिकःNiṣṭhūrika (name; harsh)
निष्ठूरिकः:
Karta
TypeNoun
Rootनिष्ठूरिक
FormMasculine, Nominative, Singular
तित्तिरिःTittiri (name; partridge)
तित्तिरिः:
Karta
TypeNoun
Rootतित्तिरि
FormMasculine, Nominative, Singular
हस्तिभद्रःHastibhadra (name)
हस्तिभद्रः:
Karta
TypeNoun
Rootहस्तिभद्र
FormMasculine, Nominative, Singular
कुमुदःKumuda (name; water-lily)
कुमुदः:
Karta
TypeNoun
Rootकुमुद
FormMasculine, Nominative, Singular
माल्यपिण्डकःMālyapiṇḍaka (name)
माल्यपिण्डकः:
Karta
TypeNoun
Rootमाल्यपिण्डक
FormMasculine, Nominative, Singular
पद्मनामकौnamed Padma (two)
पद्मनामकौ:
Karta
TypeAdjective
Rootपद्मनामक
FormMasculine, Nominative, Dual
द्वौtwo
द्वौ:
Karta
TypeAdjective
Rootद्वि
FormMasculine, Nominative, Dual
नागौNāgas (serpents)
नागौ:
Karta
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Nominative, Dual
पुण्डरीकःPuṇḍarīka (name)
पुण्डरीकः:
Karta
TypeNoun
Rootपुण्डरीक
FormMasculine, Nominative, Singular
पुष्पःPuṣpa (name; flower)
पुष्पः:
Karta
TypeNoun
Rootपुष्प
FormMasculine, Nominative, Singular
मुद्गरपर्णकःMudgaraparṇaka (name)
मुद्गरपर्णकः:
Karta
TypeNoun
Rootमुद्गरपर्णक
FormMasculine, Nominative, Singular
करवीरःKaravīra (name; oleander)
करवीरः:
Karta
TypeNoun
Rootकरवीर
FormMasculine, Nominative, Singular
पीठरकःPīṭharaka (name)
पीठरकः:
Karta
TypeNoun
Rootपीठरक
FormMasculine, Nominative, Singular
संवृत्तःSaṃvṛtta (name)
संवृत्तः:
Karta
TypeNoun
Rootसंवृत्त
FormMasculine, Nominative, Singular
वृत्तःVṛtta (name)
वृत्तः:
Karta
TypeNoun
Rootवृत्त
FormMasculine, Nominative, Singular
पिण्डारःPiṇḍāra (name)
पिण्डारः:
Karta
TypeNoun
Rootपिण्डार
FormMasculine, Nominative, Singular
बिल्वपत्रःBilva-leaf (name)
बिल्वपत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootबिल्वपत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
मूषिकादःMouse-eater (name)
मूषिकादः:
Karta
TypeNoun
Rootमूषिकाद
FormMasculine, Nominative, Singular
शिरीषकःŚirīṣaka (name)
शिरीषकः:
Karta
TypeNoun
Rootशिरीषक
FormMasculine, Nominative, Singular

नारद उवाच

N
Nārada
M
Mātali
K
Kaśyapa
N
Nāgas (serpent beings)
D
Dīlīpa
Ś
Śaṅkhaśīrṣa
J
Jyotiṣka
A
Aparājita
K
Kauravya
D
Dhṛtarāṣṭra (nāga)
K
Kuhura
K
Kṛśaka
V
Vāsuki
T
Takṣaka
K
Karkoṭaka
D
Dhanaṃjaya (nāga)
K
Kāliya
N
Nahuṣa (nāga)
K
Kambala
A
Aśvatara
M
Maṇināga
E
Elāpatra
Ā
Āryaka
N
Nandaka
A
Airāvata (nāga)
P
Puṇḍarīka (nāga)
P
Padma (two nāgas named Padma)
J
Jaya
B
Badhira
A
Andha
S
Surasa

Educational Q&A

The verse emphasizes lineage and cosmic taxonomy: the nāgas are presented as descendants of Kaśyapa, and the scene frames choice and responsibility through the offer of a ‘vara’ (boon). The ethical undertone is that power and privilege (boons) are to be chosen with discernment within the larger order of beings.

Nārada recites an extensive catalogue of nāga names, identifying them as Kaśyapa’s descendants, and then addresses Mātali, inviting him to select any boon or choice that appeals to him among what is present.