Shloka 1

अपन का छा | अप्-४#-काल जा एकोनषशष्टितमो< ध्याय: ब्रह्माजीके नीतिशास्त्रका तथा राजा पृथुके चरित्रका वर्णन वैशम्पायन उवाच ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्निकक्रिया: । ययुस्ते नगराकारै रथै: पाण्डवयादवा:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर दूसरे दिन सबेरे उठकर पाण्डव और यदुवंशी वीर पूर्वाह्नकालके नित्यकर्म पूर्ण करनेके अनन्तर नगराकार विशाल रथोंपर सवार हो हस्तिनापुरसे चल दिये

vaiśampāyana uvāca | tataḥ kalyaṃ samutthāya kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ | yayus te nagarākārair rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ ||

Vaiśampāyana said: “Then, O Janamejaya, on the next day at dawn, the Pāṇḍavas and the Yādava heroes rose and, having completed their prescribed morning rites, mounted great chariots fashioned like moving cities, and set out from Hastināpura.”

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्ययम्
कल्यम्in the morning, at dawn
कल्यम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootकल्य (प्रातिपदिकम्)
Formअव्ययम्
समुत्थायhaving risen
समुत्थाय:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-उत्-स्था (धातुः)
Formक्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), कर्तरि
कृतdone, performed
कृत:
Karta
TypeAdjective
Rootकृ (धातुः)
Formकृदन्तः (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समासान्तर्गत-विशेषणम्)
पूर्वाह्निकthe forenoon rites
पूर्वाह्निक:
Karma
TypeNoun
Rootपूर्वाह्निक (प्रातिपदिकम्)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (समासान्तर्गत-उपपदम्)
क्रियाःritual acts, duties
क्रियाः:
Karma
TypeNoun
Rootक्रिया (प्रातिपदिकम्)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया बहुवचनम्
ययुःthey went
ययुः:
Karta
TypeVerb
Rootया (धातुः)
Formलिट् (परस्मैपदम्), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
तेthose, they
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्
नगराकारैःwith city-like (huge) [ones]
नगराकारैः:
Karana
TypeAdjective
Rootनगराकार (प्रातिपदिकम्)
Formपुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्
रथैःwith chariots
रथैः:
Karana
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिकम्)
Formपुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्
पाण्डवthe Pandavas
पाण्डव:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव (प्रातिपदिकम्)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे पूर्वपदम्)
यादवाःthe Yadavas
यादवाः:
Karta
TypeNoun
Rootयादव (प्रातिपदिकम्)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (समाहार-द्वन्द्वे उत्तरपदम्)

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Pāṇḍavas
Y
Yādavas
C
chariots (ratha)
C
city-like chariots (nagarākāra ratha)

Educational Q&A

The verse highlights dharmic discipline: even powerful warriors begin the day by rising early and completing prescribed morning observances before undertaking public or political action.

Vaiśampāyana narrates that the Pāṇḍavas and Yādavas, after finishing their morning rites, depart together on massive, city-like chariots, marking a transition to the next episode.