Shloka 26

Puruṣaikatva-vyākhyāna: The One Virāṭ Puruṣa and the Many ‘Puruṣas’

Rudra–Brahmā Saṃvāda

Devanagari script

प्राप्स्यसे5स्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिरस्पृशत्‌ । न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यत:

Transliteration

prāpsyase ’smad-anudhyānān mā ca tvāṁ glānir aspṛśat | na kṣut-pipāse rājendra bhūmeś chidre bhaviṣyataḥ ||

Translation

Bhīṣma said: “Through remembering and meditating upon me, you will attain what you seek; let no despondency touch you. O best of kings, there will be no hunger or thirst for you, even when the earth is in distress and scarcity prevails.”

Word by Word

• प्राप्स्यसे: you will attain/obtain
• प्राप्स्यसे: Karta
• Type: Verb
• Root: प्राप् (√आप् उपसर्गः प्र-)
• Form: लृट् (भविष्यत्कालः), आत्मनेपदम्, मध्यमः, एकवचनम्

• अस्मत्: of us / our
• अस्मत्: Adhikarana
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: त्रिलिङ्गम्, षष्ठी, बहुवचनम्

• अनुध्यानात्: from (our) meditation/contemplation
• अनुध्यानात्: Apadana
• Type: Noun
• Root: अनुध्यान
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी, एकवचनम्

• मा: do not
• Type: Indeclinable
• Root: मा

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• त्वाम्: you (as object)
• त्वाम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्
• Form: त्रिलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्

• ग्लानिः: weariness/dejection
• ग्लानिः: Karta
• Type: Noun
• Root: ग्लानि
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्

• अस्पृशत्: may touch / touched
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (√स्पृश्)
• Form: लुङ् (अनद्यतनभूतः), परस्मैपदम्, प्रथमः, एकवचनम्

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न

• क्षुत्: hunger
• क्षुत्: Karta
• Type: Noun
• Root: क्षुत्
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्

• पिपासा: thirst
• पिपासा: Karta
• Type: Noun
• Root: पिपासा
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्

• राजेन्द्र: O best of kings
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र
• Form: पुंलिङ्गम्, सम्बोधन, एकवचनम्

• भूमेः: of the earth
• भूमेः: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: भूमि
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्

• छिद्रे: in a fissure/crevice (i.e., in a defect/weak spot)
• छिद्रे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: छिद्र
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी, एकवचनम्

• भविष्यतः: will be (the two: hunger and thirst)
• Type: Verb
• Root: भविष्यत् (√भू + शतृ-प्रत्ययः)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, द्विवचनम्

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• Yudhiṣṭhira (implied by rājendra)
• Earth (bhūmi)