Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu

वसिष्ठजीने कहा--महाराज! तुम जो-जो बातें पूछ रहे हो, मैं उन सबका भलीभाँति उत्तर दूँगा। इस समय योगसम्बन्धी कृत्यका पृथक्‌ ही वर्णन कर रहा हूँ, सुनो ।। योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्‌ | तच्चापि द्विविध॑ ध्यानमाहुर्विद्याविदों जना:,योगियोंके लिये प्रधान कर्तव्य है ध्यान। वही उनका परम बल है। योगके विद्वान्‌ उस ध्यानको दो प्रकारका बतलाते हैं--एक तो मनकी एकाग्रता और दूसरा प्राणायाम। प्राणायामके भी दो भेद हैं--सगुण और निर्मुण। इनमेंसे जिस प्राणायाममें मनका सम्बन्ध सगुणके साथ रहता है, वह सगुण प्राणायाम है और जिसमें मनका सम्बन्ध निर्गुणके साथ रहता है, वह निर्गुण प्राणायाम है

vasiṣṭha uvāca—mahārāja! tvaṁ yā yā bātāḥ pṛcchasi, tāḥ sarvāḥ samyak pratipādayiṣyāmi. idānīṁ yogasambandhi-kṛtyasya pṛthag eva varṇanaṁ karomi, śṛṇu. yogakṛtyaṁ tu yogānāṁ dhyānam eva paraṁ balam | tac cāpi dvividhaṁ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ ||

Vasiṣṭha said: “O great king, whatever matters you are asking about, I will answer them all clearly. Now I will describe, separately, the disciplines connected with Yoga—listen. For yogins, the foremost duty is meditation; it is their highest strength. Those who truly know the science declare that this meditation is of two kinds.”

योगकृत्यम्the duty/practice of yoga
योगकृत्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootयोगकृत्य
FormNeuter, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
योगानाम्of yogins / of those practicing yoga
योगानाम्:
TypeNoun
Rootयोग
FormMasculine, Genitive, Plural
ध्यानम्meditation
ध्यानम्:
Karta
TypeNoun
Rootध्यान
FormNeuter, Nominative, Singular
एवalone/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
परम्supreme
परम्:
TypeAdjective
Rootपर
FormNeuter, Nominative, Singular
बलम्strength
बलम्:
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Nominative, Singular
तत्that (meditation)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
द्विविधम्twofold
द्विविधम्:
TypeAdjective
Rootद्विविध
FormNeuter, Accusative, Singular
ध्यानम्meditation
ध्यानम्:
Karma
TypeNoun
Rootध्यान
FormNeuter, Accusative, Singular
आहुःthey say/declare
आहुः:
TypeVerb
Rootअह्
FormPerfect (Paroksha), Third, Plural, Parasmaipada
विद्याविदःknowers of knowledge/learned men
विद्याविदः:
Karta
TypeNoun
Rootविद्याविद्
FormMasculine, Nominative, Plural
जनाःpeople
जनाः:
Karta
TypeNoun
Rootजन
FormMasculine, Nominative, Plural

वसिष्ठ उवाच

V
Vasiṣṭha
M
Mahārāja (the king addressed)