Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Śalya-hatānantarāṇi: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana and the Pandava counter-encirclement (शल्यहतानन्तराणि—मद्रराजपदानुगानां प्रस्कन्दनम्)

(स्फुरत्प्रभामण्डलमंशुजालै- धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले । पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता- न्याहेश्वरं रूपमभूत्‌ तदानीम्‌ ।।) पूर्वकालमें त्रिपुरोंका विनाश करते समय भगवान्‌ महेश्वरका जैसा स्वरूप प्रकट हुआ था, वैसा ही शल्यके संहारकालमें उस समय धर्मात्मा युधिष्ठिरका रूप जान पड़ता था। वे अपने किरणसमूहोंसे प्रभाका पुंज बिखेर रहे थे। तां सर्वशक्‍त्या प्रहितां सुशक्ति युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम्‌ । प्रतिग्रहायाभिननर्द शल्य: सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम्‌,युधिष्ठिरने उस उत्तम शक्तिको अपना सारा बल लगाकर चलाया था। इसके सिवा, उसके बल और प्रभावको रोकना किसीके लिये भी असम्भव था तो भी उसकी चोट सहनेके लिये मद्रराज शल्य गरज उठे, मानो हवन की हुई घृतधाराको ग्रहण करनेके लिये अग्निदेव प्रज्वलित हो उठे हों

sphuratprabhāmaṇḍalam aṃśujālair dharmātmano madravināśakāle | puratrayaprotsaraṇe purastān nyāheśvaraṃ rūpam abhūt tadānīm || tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ suśaktiṃ yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām | pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ samyagghutām agnir ivājyadhārām ||

Sañjaya said: At the time of destroying Śalya, the righteous Yudhiṣṭhira appeared with a blazing halo and a net of rays—like the very form of Lord Maheśvara that once manifested in the ancient destruction of the three cities (Tripura). Then Yudhiṣṭhira hurled that excellent spear with all his strength; its force and efficacy were irresistible. Yet King Śalya roared to receive the blow, like fire flaring up to accept a well-offered stream of ghee in sacrifice.

स्फुरत्flashing, throbbing
स्फुरत्:
विशेषण (कर्मधारय-पूर्वपद)
TypeAdjective
Rootस्फुर् (धातु)
Formनपुंसक, प्रथमा, एकवचन
प्रभाradiance, light
प्रभा:
समासाङ्ग (कर्मधारय-पूर्वपद)
TypeNoun
Rootप्रभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्री, प्रथमा, एकवचन
मण्डलम्orb, circle, disk
मण्डलम्:
कर्म (समास-समस्तपदस्य)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, द्वितीया, एकवचन
अंशुray
अंशु:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootअंशु (प्रातिपदिक)
Formपुं, प्रथमा, बहुवचन (समास-पूर्वपदार्थ)
जालैःwith nets/masses (of rays)
जालैः:
करण
TypeNoun
Rootजाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, तृतीया, बहुवचन
धर्मात्मनःof the righteous-souled one
धर्मात्मनः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeAdjective
Rootधर्मात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुं, षष्ठी, एकवचन
मद्रof Madra
मद्र:
सम्बन्ध (समास-पूर्वपद)
TypeNoun
Rootमद्र (प्रातिपदिक)
Formपुं, षष्ठी (समासे), एकवचन
विनाशdestruction
विनाश:
अधिकरण (समास-पूर्वपद)
TypeNoun
Rootविनाश (प्रातिपदिक)
Formपुं, सप्तमी (समासे), एकवचन
कालेat the time
काले:
अधिकरण
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुं, सप्तमी, एकवचन
पुरof the cities
पुर:
सम्बन्ध (समास-पूर्वपद)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, षष्ठी (समासे), बहुवचन
त्रयthree (tri-)
त्रय:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootत्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, षष्ठी (समासे), एकवचन (समाहारार्थ)
प्रोत्सरणेin the driving out/expulsion (i.e., destruction)
प्रोत्सरणे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootप्रोत्सरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, सप्तमी, एकवचन
पुरस्तात्formerly; in front
पुरस्तात्:
अधिकरण (देश/काल-निर्देश)
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात् (अव्यय)
न्यdown/into (prefix)
न्य:
उपसर्ग (क्रियाविशेषक)
TypeIndeclinable
Rootनि (उपसर्ग)
towards, fully (prefix)
:
उपसर्ग (क्रियाविशेषक)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
ईश्वरम्the Lord
ईश्वरम्:
कर्म (आह-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुं, द्वितीया, एकवचन
रूपम्form, appearance
रूपम्:
कर्ता (अभूत्-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, प्रथमा, एकवचन
अभूत्was, became
अभूत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलुङ् (अorist), प्रथम, एकवचन
तदानीम्then, at that time
तदानीम्:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदानीम् (अव्यय)
ताम्that (weapon/ शक्ति) (acc.)
ताम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
सर्वशक्त्याwith all power
सर्वशक्त्या:
करण
TypeNoun
Rootसर्वशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्री, तृतीया, एकवचन
प्रहिताम्sent, hurled
प्रहिताम्:
विशेषण (ताम्)
TypeAdjective
Rootप्र-हि (धातु) / प्रहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
सुशक्तिम्a very powerful spear/ शक्ति
सुशक्तिम्:
कर्म (ताम्-समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसुशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
युधिष्ठिरेणby Yudhishthira
युधिष्ठिरेण:
कर्ता (कर्मणि-प्रयोगे/कृदन्तार्थे) / करण (प्रहिताम्-सम्बन्धे)
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर (प्रातिपदिक)
Formपुं, तृतीया, एकवचन
अप्रतिवार्यवीर्याम्of irresistible potency
अप्रतिवार्यवीर्याम्:
विशेषण (सुशक्तिम्/ताम्)
TypeAdjective
Rootअ-प्रतिवार्य-वीर्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
प्रतिग्रहायfor receiving/accepting (it)
प्रतिग्रहाय:
सम्प्रदान (उद्देश्य)
TypeNoun
Rootप्रतिग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुं, चतुर्थी, एकवचन
अभिननर्दroared loudly
अभिननर्द:
क्रिया
TypeVerb
Rootनर्द् (धातु) + अभि (उपसर्ग)
Formलिट्/लुङ् (काव्ये भूतार्थे; परम्परया लिट्-रूपम्), प्रथम, एकवचन
शल्यःShalya
शल्यः:
कर्ता
TypeNoun
Rootशल्य (प्रातिपदिक)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
सम्यक्properly, duly
सम्यक्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
हुताम्offered (in oblation)
हुताम्:
विशेषण (आज्यधाराम्)
TypeAdjective
Rootहु (धातु) / हुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
अग्निःfire (Agni)
अग्निः:
कर्ता (इव-उपमान)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
इवlike, as
इव:
उपमान-प्रदर्शक
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
आज्यof ghee
आज्य:
सम्बन्ध (समास-पूर्वपद)
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक, षष्ठी (समासे), एकवचन
धाराम्stream, flow
धाराम्:
कर्म (प्रतिग्रहाय)
TypeNoun
Rootधारा (प्रातिपदिक)
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन

संजय उवाच

S
Sañjaya
Y
Yudhiṣṭhira
Ś
Śalya (Madra king)
M
Madra
M
Maheśvara (Śiva)
T
Tripura (three cities)
Ś
Śakti (spear/weapon)
A
Agni (fire-god)
Ā
ājya (ghee oblation)

Educational Q&A

The verse frames righteous action in war through sacred imagery: Yudhiṣṭhira’s dharmic resolve shines with a divine-like radiance, while Śalya’s fearless acceptance of the inevitable is likened to sacrificial fire receiving an offering—suggesting that even violent events are interpreted within a moral and cosmic order.

Sañjaya describes Yudhiṣṭhira appearing radiant like Śiva at the time of Tripura’s destruction, then hurling an irresistible Śakti-spear. Śalya roars and braces to receive it, compared to Agni flaring up to take in a properly offered stream of ghee.