Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

द्रोणपर्व (अध्याय १) — भीष्मनिधनानन्तरं धृतराष्ट्रस्य शोकः, सेनायाः स्थितिः, कर्णस्मरणं च

Droṇa Parva, Chapter 1: Dhṛtarāṣṭra’s grief after Bhīṣma’s fall and the army’s reorientation toward Karṇa

पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी । द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना,भरतशिरोमणि भीष्मके धराशायी हो जानेपर कौरव-सेना नक्षत्ररहित आकाश, वायुशून्य अन्तरिक्ष, नष्ट हुई खेतीवाली भूमि, असंस्कृत वाणी तथा राजा बलिके बाँध लिये जानेपर नायकविहीन हुई असुरोंकी सेनाके समान उद्विग्न, असमर्थ और श्रीहीन हो गयी

patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinī | dyaur ivāpetanakṣatrā hīnaṃ kham iva vāyunā ||

Sañjaya said: When Bhīṣma—the foremost of the Bharatas—fell, the Kuru host became shaken and diminished in splendor. It was like the sky bereft of its stars, like the open firmament emptied of wind: leaderless, dispirited, and unable to act with its former strength. The verse underscores how the fall of a righteous, stabilizing elder in war brings not only tactical loss but a moral and psychological collapse in the army that depended on him.

पतितेwhen (he) had fallen
पतिते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपतित
FormMasculine, Locative, Singular
भरतश्रेष्ठेin the best of the Bharatas
भरतश्रेष्ठे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभरतश्रेष्ठ
FormMasculine, Locative, Singular
बभूवbecame / came to be
बभूव:
Karta
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular
कुरुवाहिनीthe Kuru army
कुरुवाहिनी:
Karta
TypeNoun
Rootकुरुवाहिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
द्यौःthe sky
द्यौः:
Karta
TypeNoun
Rootद्यौ
FormFeminine, Nominative, Singular
इवlike
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
अपेतdeprived (gone away)
अपेत:
Karta
TypeAdjective
Rootअपेत
FormFeminine, Nominative, Singular
नक्षत्राstars
नक्षत्रा:
TypeNoun
Rootनक्षत्र
FormNeuter, Nominative, Plural
हीनम्devoid, lacking
हीनम्:
Karta
TypeAdjective
Rootहीन
FormNeuter, Nominative, Singular
खम्sky/space
खम्:
Karta
TypeNoun
Root
FormNeuter, Nominative, Singular
इवlike
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
वायुनाby wind
वायुना:
Karana
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Instrumental, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīṣma
B
Bharatas
K
Kuru army (Kuruvāhinī)
S
Sky (Dyauḥ/Kha)
S
Stars (Nakṣatra)
W
Wind (Vāyu)