Shloka 42

ऊर्ध्वबाहु: स्मरन्‌ मातु: प्ररुरोद युधिष्ठिर: । “अहो! धिक्‍्कार है!' इस प्रकार अपनी निन्दा करके राजा युधिष्ठिर बहुत दुःखी हो गये तथा दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर अपनी माताको याद करके फूट-फूटकर रोने लगे ।। ४१६ || भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातर: सर्व एव ते,भीमसेन आदि सभी भाई रोने लगे। महाराज! कुन्तीकी वैसी दशा सुनकर अन्तःपुरमें भी रोने-बिलखनेका महान्‌ शब्द सुनायी देने लगा

Ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda Yudhiṣṭhiraḥ. “Aho! dhikkāraḥ hai!” iti svanindāṃ kṛtvā rājā Yudhiṣṭhiraḥ atiduḥkhito ’bhavat; ubhau bhujau ūrdhvaṃ kṛtvā mātaraṃ smaran phūṭ-phūṭ-kara roditaḥ. Bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te ruroduḥ. Mahārāja, Kuntīyāḥ tādṛśīṃ daśāṃ śrutvā antaḥpure ’pi ruditavilāpasya mahān śabdaḥ śrūyate sma.

Vaiśampāyana said: Remembering his mother, King Yudhiṣṭhira raised his arms aloft and burst into loud weeping. Crying out in self-reproach—“Alas, shame upon me!”—he was overwhelmed with grief. Seeing this, all his brothers, led by Bhīmasena, also began to weep. And, O King, when Kuntī’s condition was heard of, a great sound of lamentation arose even from within the inner apartments.

ऊर्ध्वबाहुःwith arms raised upward
ऊर्ध्वबाहुः:
Karta
TypeAdjective
Rootऊर्ध्वबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
स्मरन्remembering
स्मरन्:
Karta
TypeVerb
Rootस्मृ
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
मातुःof (his) mother
मातुः:
Sambandha
TypeNoun
Rootमातृ
FormFeminine, Genitive, Singular
प्ररुरोदwept, cried aloud
प्ररुरोद:
TypeVerb
Rootरुद्
FormPerfect (लिट्), Third, Singular, Parasmaipada
युधिष्ठिरःYudhiṣṭhira
युधिष्ठिरः:
Karta
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Nominative, Singular
भीमसेनपुरोगाःhaving Bhīmasena in front (led by Bhīma)
भीमसेनपुरोगाः:
Karta
TypeAdjective
Rootभीमसेनपुरोग
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
भ्रातरःbrothers
भ्रातरः:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रातृ
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वेall
सर्वे:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
तेthey
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
Y
Yudhiṣṭhira
K
Kuntī
B
Bhīmasena
P
Pāṇḍava brothers
A
antaḥpura (inner apartments)

Educational Q&A

The verse highlights the ethical weight of responsibility and the sincerity of remorse: even a dharmic ruler like Yudhiṣṭhira is shaken by the suffering connected to his mother, and his self-reproach shows that moral sensitivity and accountability are integral to dharma.

Yudhiṣṭhira, remembering his mother Kuntī, raises his arms in anguish and weeps loudly while condemning himself. His brothers, led by Bhīma, also begin to cry, and the lament spreads into the inner apartments when Kuntī’s condition becomes known.