Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

धृतराष्ट्रस्य क्षमायाचनं तथा युधिष्ठिरे न्यासदानम् / Dhṛtarāṣṭra’s Request for Forgiveness and the Entrustment to Yudhiṣṭhira

वृकोदर: फाल्गुनश्चैव वीरौ माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश्च । वैश्यापुत्र: सहितो गौतमेन धौम्यो विदप्राश्चान्वयुर्बाष्पकण्ठा:,तत्पश्चात्‌ युधिष्ठिरसहित भीमसेन, अर्जुन, वीर माद्रीकुमार, विदुर, संजय, वैश्यापुत्र युयुत्सु, कृपाचार्य, धौम्य तथा और भी बहुत-से ब्राह्मण आँसू बहाते हुए गद्गदकण्ठ होकर उनके पीछे-पीछे चले। आगे-आगे कुन्ती अपने कंधेपर रखे हुए गान्धारीके हाथको पकड़े चल रही थीं। उनके पीछे आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी थी और राजा धुृतराष्ट्र गान्धारीके कंधेपर हाथ रखे निश्चिन्ततापूर्वक चले जा रहे थे

vaśiṣṭha uvāca

vṛkodaraḥ phālgunaś caiva vīrau mādrīputrau viduraḥ saṃjayaś ca | vaiśyāputraḥ sahito gautamena dhaumyo dvijaprāś cānvayur bāṣpakaṇṭhāḥ ||

Vaiśampāyana said: Bhīma (Vṛkodara) and Arjuna (Phālguna), the two heroic sons of Mādrī (Nakula and Sahadeva), Vidura and Sañjaya, and Yuyutsu—the son of a Vaiśya woman—together with Gautama (Kṛpa), Dhaumya, and many other brāhmaṇas followed behind them, their throats choked with tears. (In the continuing scene) Kuntī walked in front holding Gāndhārī’s hand upon her shoulder; behind her came blindfolded Gāndhārī, while King Dhṛtarāṣṭra, resting his hand on Gāndhārī’s shoulder, proceeded with quiet trust.

वृकोदरःBhima (wolf-bellied)
वृकोदरः:
Karta
TypeNoun
Rootवृकोदर
FormMasculine, Nominative, Singular
फाल्गुनःArjuna (Phalguna)
फाल्गुनः:
Karta
TypeNoun
Rootफाल्गुन
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/also
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
वीरौthe two heroes
वीरौ:
Karta
TypeNoun
Rootवीर
FormMasculine, Nominative, Dual
माद्रीपुत्रौthe two sons of Madri (Nakula and Sahadeva)
माद्रीपुत्रौ:
Karta
TypeNoun
Rootमाद्रीपुत्र
FormMasculine, Nominative, Dual
विदुरःVidura
विदुरः:
Karta
TypeNoun
Rootविदुर
FormMasculine, Nominative, Singular
संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
वैश्यापुत्रःthe son of a Vaishya (Yuyutsu)
वैश्यापुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootवैश्यापुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
सहितःaccompanied (together)
सहितः:
TypeAdjective
Rootसहित
FormMasculine, Nominative, Singular
गौतमेनwith Gautama (Kripa)
गौतमेन:
Karana
TypeNoun
Rootगौतम
FormMasculine, Instrumental, Singular
धौम्यःDhaumya
धौम्यः:
Karta
TypeNoun
Rootधौम्य
FormMasculine, Nominative, Singular
विद्विप्राःlearned brahmins
विद्विप्राः:
Karta
TypeNoun
Rootविद्विप्र
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अन्वयुःfollowed
अन्वयुः:
TypeVerb
Rootअनु-इ
FormImperfect, 3rd, Plural
बाष्पकण्ठाःwith throats choked with tears
बाष्पकण्ठाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबाष्पकण्ठ
FormMasculine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhīma (Vṛkodara)
A
Arjuna (Phālguna)
N
Nakula
S
Sahadeva
V
Vidura
S
Sañjaya
Y
Yuyutsu (Vaiśyāputra)
K
Kṛpācārya (Gautama)
D
Dhaumya
B
Brāhmaṇas
K
Kuntī
G
Gāndhārī
D
Dhṛtarāṣṭra

Educational Q&A

The verse highlights dharma expressed as compassionate accompaniment and reverence toward elders even after devastating conflict: the victors do not abandon the aged and afflicted; instead they follow them with humility and shared grief, acknowledging moral responsibility beyond political outcomes.

As Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, and Kuntī proceed toward forest life, the principal Pāṇḍavas and respected elders—Vidura, Sañjaya, Yuyutsu, Kṛpa, Dhaumya, and many brāhmaṇas—walk behind them, overcome with emotion, indicating a solemn departure from royal life into renunciation.