Shloka 71

विष्णुरुवाच आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो वसवो<थ विश्वे । धातार्यमा शुक्रबृूहस्पती च रुद्रा: ससाध्या वरुणो5थगोप:,श्रीकृष्ण बोले--अजमीढवंशी धर्मराज! जो सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, स्वर्ग, भूमि, जल, वसु, विश्वदेव, धाता, अर्यमा, शुक्र, बृहस्पति, रुद्रणण, साध्यगण, राजा वरुण, ब्रह्मा, इन्द्र, वायुदेव, ३>कार, सत्य, वेद, यज्ञ, दक्षिणा, वेदपाठी ब्राह्मण, सोमरस, यजमान, हवनीय हविष्य, रक्षा, दीक्षा, सब प्रकारके संयम, स्वाहा, वौषट, ब्राह्मणगण, गौ, श्रेष्ठ धर्म, कालचक्र, बल, यश, दम, बुद्धिमानोंकी स्थिति, शुभाशुभ कर्म, सप्तर्षि, श्रेष्ठ बुद्धि, मन, दर्शन, श्रेष्ठ स्पर्श, कर्मोंकी सिद्धि, ऊष्मप, सोमप, लेख, याम तथा तुषित आदि देवगण, ब्राह्मण-शरीर, दीप्तिशाली गन्धप, धूमप ऋषि, वाग्विरुद्ध और मनोविरुद्ध भाव, शुद्धभाव, निर्माण-कार्यमें तत्पर रहनेवाले देवता, स्पर्शमात्रसे भोजन करनेवाले, दर्शनमात्रसे पेय रसका पान करनेवाले, घृत पीनेवाले हैं, जिनके संकल्प करनेमात्रसे अभीष्ट वस्तु नेत्रोंके समक्ष प्रकाशित होने लगती है, ऐसे जो देवताओंमें मुख्य गण हैं, जो दूसरे-दूसरे देवता हैं, जो सुपर्ण, गन्धर्व, पिशाच, दानव, यक्ष, चारण तथा नाग हैं, जो स्थूल, सूक्ष्म, कोमल, असूक्ष्म, सुख, इस लोकके दुःख, परलोकके दुःख, सांख्य, योग एवं पुरुषार्थोमें श्रेष्ठ मोक्षरूप परम पुरुषार्थ बताया गया है; इन सबको तुम महादेवजीसे ही उत्पन्न हुआ समझो

viṣṇur uvāca ādityacandrāv anilānalau ca dyaur bhūmir āpo vasavo 'tha viśve | dhātāryamā śukrabṛhaspatī ca rudrāḥ sasādhyā varuṇo 'tha gopaḥ ||

Viṣṇu said: “The Sun and the Moon; Wind and Fire; Heaven and Earth; the Waters; the Vasus and the Viśvedevas; Dhātṛ and Aryaman; Śukra and Bṛhaspati; the Rudras together with the Sādhyas; and Varuṇa—know all these divine powers to be manifestations arising from Mahādeva.”

विष्णुःVishnu
विष्णुः:
Karta
TypeNoun
Rootविष्णु
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular
आदित्यthe Sun (Aditya)
आदित्य:
Karta
TypeNoun
Rootआदित्य
FormMasculine, Nominative, Singular
चन्द्रौand the Moon (two: Sun and Moon as a pair)
चन्द्रौ:
Karta
TypeNoun
Rootचन्द्र
FormMasculine, Nominative, Dual
अनिलwind
अनिल:
Karta
TypeNoun
Rootअनिल
FormMasculine, Nominative, Singular
अनलौand fire (as a pair with wind)
अनलौ:
Karta
TypeNoun
Rootअनल
FormMasculine, Nominative, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
द्यौःheaven/sky
द्यौः:
Karta
TypeNoun
Rootद्यौ
FormFeminine, Nominative, Singular
भूमिःearth
भूमिः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमि
FormFeminine, Nominative, Singular
आपःwaters
आपः:
Karta
TypeNoun
Rootअप्
FormFeminine, Nominative, Plural
वसवःthe Vasus
वसवः:
Karta
TypeNoun
Rootवसु
FormMasculine, Nominative, Plural
अथand then/also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
विश्वेthe Vishvedevas (All-gods)
विश्वे:
Karta
TypeNoun
Rootविश्व
FormMasculine, Nominative, Plural
धाताDhata (a deity)
धाता:
Karta
TypeNoun
Rootधातृ
FormMasculine, Nominative, Singular
अर्यमाAryaman (a deity)
अर्यमा:
Karta
TypeNoun
Rootअर्यमा
FormMasculine, Nominative, Singular
शुक्रShukra (Venus / deity)
शुक्र:
Karta
TypeNoun
Rootशुक्र
FormMasculine, Nominative, Singular
बृहस्पतिःBrihaspati
बृहस्पतिः:
Karta
TypeNoun
Rootबृहस्पति
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
रुद्राःthe Rudras
रुद्राः:
Karta
TypeNoun
Rootरुद्र
FormMasculine, Nominative, Plural
ससाध्याःtogether with the Sadhyas
ससाध्याः:
Karta
TypeAdjective
Rootस-साध्य
FormMasculine, Nominative, Plural
वरुणःVaruna
वरुणः:
Karta
TypeNoun
Rootवरुण
FormMasculine, Nominative, Singular
अथand also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
गोपःprotector/guardian (epithet; possibly of Brahma/Indra in some recensions)
गोपः:
Karta
TypeNoun
Rootगोप
FormMasculine, Nominative, Singular

वायुदेव उवाच

V
Viṣṇu
Ā
Āditya (Sun)
C
Candra (Moon)
A
Anila (Wind/Vāyu)
A
Anala (Fire/Agni)
D
Dyauḥ (Heaven)
B
Bhūmi (Earth)
Ā
Āpaḥ (Waters)
V
Vasus
V
Viśvedevas
D
Dhātṛ
A
Aryaman
Ś
Śukra (Uśanas)
B
Bṛhaspati
R
Rudras
S
Sādhyas
V
Varuṇa
G
Gopa (Protector—epithet)

Educational Q&A

The many deities and cosmic forces (sun, moon, wind, fire, etc.) are to be understood as arising from a single supreme source—Mahādeva—so devotion should move from fragmentation to unity, cultivating humility and reverence for the one reality behind diverse divine functions.

In Anuśāsana Parva’s discourse praising Śiva, a speaker-tag attributes the statement to Viṣṇu, who enumerates major gods and cosmic principles and declares them to be manifestations originating from Mahādeva, reinforcing Śiva’s overarching status within the teaching context.