Previous Verse
Next Verse

Shloka 459

अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)

ऋग्वेदके विद्वान तात्चिक यज्ञकर्ममें ऋग्वेदके मन्त्रोंद्वारा जिनकी महिमाका गान करते हैं, यजुर्वेदके ज्ञाता द्विज यज्ञमें यजुर्मन्त्रोंद्वारा दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय--इन त्रिविध रूपोंसे जाननेयोग्य जिन महादेवजीके उद्देश्यसे आहुति देते हैं तथा शुद्ध बुद्धिसे युक्त सामवेदके गानेवाले विद्वान्‌ साममन्त्रोंद्वारा जिनकी स्तुति गाते हैं, अथर्ववेदी ब्राह्मण ऋत, सत्य एवं परब्रह्मगामसे जिनकी स्तुति करते हैं, जो यज्ञके परम कारण हैं, वे ही ये परमेश्वर समस्त यज्ञोंके परमपति माने गये हैं

ṛgvedake vidvān tāttvika-yajña-karmaṇi ṛgvedaka-mantrair yān mahimnaḥ gāyanti | yajurveda-jñā dvijā yajñe yajuḥ-mantraiḥ dakṣiṇāgniṃ gārhapatyaṃ cāhavanīyaṃ ca—etais trividha-rūpair jñeyaṃ mahādevaṃ uddiśya āhutīḥ juhvati | sāma-veda-gāyakāḥ śuddha-buddhi-yuktā vidvāṃsaḥ sāma-mantraiḥ yasya stutiṃ gāyanti | atharvavedino brāhmaṇā ṛta-satya-parabrahma-gāmanena yasya stutiṃ kurvanti | sa eva yajñasya parama-kāraṇaḥ, sa eva parameśvaraḥ sarva-yajñānāṃ parama-patiḥ iti manyate ||

Vāyu said: The learned who are grounded in the Ṛgveda sing the greatness of that Lord through Ṛgvedic hymns in the true performance of sacrifice. The twice-born experts in the Yajurveda, using Yajurvedic formulas, pour oblations for the sake of Mahādeva as the One to be known in the threefold form of the sacred fires—Dakṣiṇāgni, Gārhapatya, and Āhavanīya. The pure-minded singers of the Sāmaveda chant His praise through Sāman verses. The Atharvavedic Brahmins extol Him by the path of Ṛta and Satya, leading to the Supreme Brahman. He is the highest cause of sacrifice; He alone is acknowledged as the Supreme Lord, the ultimate master of all sacrifices.

ऋग्वेदकेof the Rigveda
ऋग्वेदके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootऋग्वेद
FormMasculine, Genitive, Singular
विद्वान्a learned man
विद्वान्:
Karta
TypeNoun
Rootविद्वस्
FormMasculine, Nominative, Singular
तात्चिकO dear one (vocative-like epithet as given)
तात्चिक:
Karta
TypeAdjective
Rootतात्चिक
FormMasculine, Nominative, Singular
यज्ञकर्ममेंin the sacrificial rite
यज्ञकर्ममें:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयज्ञकर्म
FormNeuter, Locative, Singular
ऋग्वेदकेby/with the Rigveda (Rigvedic)
ऋग्वेदके:
Karana
TypeNoun
Rootऋग्वेद
FormMasculine, Genitive, Singular
मन्त्रोंद्वाराby means of mantras
मन्त्रोंद्वारा:
Karana
TypeNoun
Rootमन्त्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
जिनकीwhose
जिनकी:
Sambandha
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Genitive, Singular
महिमाकाof (his) greatness
महिमाका:
Sambandha
TypeNoun
Rootमहिमा
FormMasculine, Genitive, Singular
गानsinging/chanting
गान:
Karma
TypeNoun
Rootगान
FormNeuter, Accusative, Singular
करतेthey do
करते:
Karta
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, Third, Plural
हैंare (auxiliary)
हैं:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Plural
यजुर्वेदकेof the Yajurveda
यजुर्वेदके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयजुर्वेद
FormMasculine, Genitive, Singular
ज्ञाताknower
ज्ञाता:
Karta
TypeNoun
Rootज्ञातृ
FormMasculine, Nominative, Singular
द्विजtwice-born (brahmin)
द्विज:
Karta
TypeNoun
Rootद्विज
FormMasculine, Nominative, Singular
यज्ञमेंin the sacrifice
यज्ञमें:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयज्ञ
FormMasculine, Locative, Singular
यजुर्मन्त्रोंद्वाराby Yajus-mantras
यजुर्मन्त्रोंद्वारा:
Karana
TypeNoun
Rootयजुर्मन्त्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
दक्षिणाग्निthe southern fire (dakṣiṇāgni)
दक्षिणाग्नि:
Karma
TypeNoun
Rootदक्षिणाग्नि
FormMasculine, Accusative, Singular
गार्हपत्यthe gārhapatya fire
गार्हपत्य:
Karma
TypeNoun
Rootगार्हपत्य
FormMasculine, Accusative, Singular
आहवनीयthe āhavanīya fire
आहवनीय:
Karma
TypeNoun
Rootआहवनीय
FormMasculine, Accusative, Singular
इनthese
इन:
Karma
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Accusative, Plural
त्रिविधthreefold
त्रिविध:
Karma
TypeAdjective
Rootत्रिविध
FormMasculine, Accusative, Plural
रूपोंसेin forms/as forms
रूपोंसे:
Karana
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Instrumental, Plural
जाननेयोग्यto be known/knowable
जाननेयोग्य:
Visheshana
TypeAdjective
Rootज्ञा
FormMasculine, Accusative, Singular
जिनwhom
जिन:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Accusative, Singular
महादेवजीकेof Mahādeva (Śiva)
महादेवजीके:
Sambandha
TypeNoun
Rootमहादेव
FormMasculine, Genitive, Singular
उद्देश्यसेfor the purpose/aim
उद्देश्यसे:
Karana
TypeNoun
Rootउद्देश्य
FormMasculine, Instrumental, Singular
आहुतिoblation
आहुति:
Karma
TypeNoun
Rootआहुति
FormFeminine, Accusative, Singular
देतेthey offer/give
देते:
Karta
TypeVerb
Rootदा
FormPresent, Third, Plural
हैंare (auxiliary)
हैं:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Plural
तथाand/also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
शुद्धpure
शुद्ध:
Karana
TypeAdjective
Rootशुद्ध
FormFeminine, Instrumental, Singular
बुद्धिसेwith intellect
बुद्धिसे:
Karana
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Instrumental, Singular
युक्तendowed/connected
युक्त:
Visheshana
TypeAdjective
Rootयुज्
FormMasculine, Nominative, Plural
सामवेदकेof the Sāmaveda
सामवेदके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसामवेद
FormMasculine, Genitive, Singular
गानेवालेsingers/chanters
गानेवाले:
Karta
TypeNoun
Rootगै
FormMasculine, Nominative, Plural
विद्वान्learned men
विद्वान्:
Karta
TypeNoun
Rootविद्वस्
FormMasculine, Nominative, Plural
साममन्त्रोंद्वाराby Sāma-mantras
साममन्त्रोंद्वारा:
Karana
TypeNoun
Rootसाममन्त्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
जिनकीwhose
जिनकी:
Sambandha
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Genitive, Singular
स्तुतिpraise
स्तुति:
Karma
TypeNoun
Rootस्तुति
FormFeminine, Accusative, Singular
गातेthey sing
गाते:
Karta
TypeVerb
Rootगै
FormPresent, Third, Plural
हैंare (auxiliary)
हैं:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Plural
अथर्ववेदीAtharvavedic
अथर्ववेदी:
Karta
TypeAdjective
Rootअथर्ववेदिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
ब्राह्मणbrahmins
ब्राह्मण:
Karta
TypeNoun
Rootब्राह्मण
FormMasculine, Nominative, Plural
ऋतby ṛta (cosmic order)
ऋत:
Karana
TypeNoun
Rootऋत
FormNeuter, Instrumental, Singular
सत्यby truth
सत्य:
Karana
TypeNoun
Rootसत्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
एवंthus/and
एवं:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
परब्रह्मगामसेby the path/approach to the Supreme Brahman
परब्रह्मगामसे:
Karana
TypeNoun
Rootपरब्रह्मगाम
FormMasculine, Instrumental, Singular
जिनकीwhose
जिनकी:
Sambandha
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Genitive, Singular
स्तुतिpraise
स्तुति:
Karma
TypeNoun
Rootस्तुति
FormFeminine, Accusative, Singular
करतेthey do
करते:
Karta
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, Third, Plural
हैंare (auxiliary)
हैं:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Plural
जोwho
जो:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
यज्ञकेof sacrifice
यज्ञके:
Sambandha
TypeNoun
Rootयज्ञ
FormMasculine, Genitive, Singular
परमsupreme
परम:
Visheshana
TypeAdjective
Rootपरम
FormMasculine, Nominative, Singular
कारणcause
कारण:
Karta
TypeNoun
Rootकारण
FormNeuter, Nominative, Singular
हैंare
हैं:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Plural
वेthey/those
वे:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
हीindeed
ही:
TypeIndeclinable
Rootहि
येthese
ये:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Plural
परमेश्वरthe Supreme Lord
परमेश्वर:
Karta
TypeNoun
Rootपरमेश्वर
FormMasculine, Nominative, Plural
समस्तall
समस्त:
Visheshana
TypeAdjective
Rootसमस्त
FormMasculine, Genitive, Plural
यज्ञोंकेof sacrifices
यज्ञोंके:
Sambandha
TypeNoun
Rootयज्ञ
FormMasculine, Genitive, Plural
परमपतिsupreme lord/master
परमपति:
Karta
TypeNoun
Rootपरमपति
FormMasculine, Nominative, Plural
मानेconsidered/accepted
माने:
TypeVerb
Rootमन्
FormPerfect/Passive participle (Hindi usage)
गयेhave been
गये:
TypeVerb
Rootगम्
FormPast passive/perfective (Hindi usage)

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva (Vāyu)
M
Mahādeva (Śiva)
Ṛgveda
Y
Yajurveda
S
Sāmaveda
A
Atharvaveda
D
Dakṣiṇāgni
G
Gārhapatya
Ā
Āhavanīya
Y
Yajña