Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)

भूतनाथ! स्त्री सदा स्त्रीका ही अनुसरण करती है। मेरे ऐसा करनेसे ये श्रेष्ठ सरिताएँ मेरे द्वारा सम्मानित होंगी ।। एषा सरस्वती पुण्या नदीनामुत्तमा नदी । प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी,(यमुना नर्मदां चैव कावेरीमथ निम्नगाम) ये नदियोंमें उत्तम पुण्यसलिला सरस्वती विराजमान हैं, जो समुद्रमें मिली हुई हैं। ये समस्त सरिताओंमें प्रथम (प्रधान) मानी जाती हैं। इनके सिवा विपाशा (व्यास), वितस्ता (झेलम), चन्द्रभागा (चनाव), इरावती (रावी), शतद्रू (शतलज), देविका, सिन्धु, कौशिकी (कोसी), गौतमी (गोदावरी), यमुना, नर्मदा तथा कावेरी नदी भी यहाँ विद्यमान हैं

bhūtanātha! strī sadā strīkā hī anusaraṇa karatī hai | mama etat kāraṇena ime śreṣṭhāḥ saritaḥ mayā sammānitā bhaviṣyanti || eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī | prathamā sarvasaritāṁ nadī sāgaragāminī | (yamunā narmadāṁ caiva kāverīm atha nimnagām) |

Maheshvara said: “O Lord of beings! A woman ever follows the way of womanhood. By my acting thus, these excellent rivers will be honored through me. Here stands the holy Sarasvatī, the best among rivers—foremost of all streams, flowing on to the ocean. And here too are the Yamunā, the Narmadā, and the Kāverī, along with other rivers that run down to the sea.”

भूतनाथO lord of beings
भूतनाथ:
Sampradana
TypeNoun
Rootभूतनाथ
FormMasculine, Vocative, Singular
स्त्रीa woman
स्त्री:
Karta
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Nominative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
स्त्रीकाम्a woman (as object) / the woman
स्त्रीकाम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्त्रीका
FormFeminine, Accusative, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
अनुसरणम्following
अनुसरणम्:
Karma
TypeNoun
Rootअनुसरण
FormNeuter, Accusative, Singular
करोतिdoes / performs
करोति:
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
ममof me / my
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Genitive, Singular
एतत्this
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
करणेनby doing / by the act
करणेन:
Karana
TypeNoun
Rootकरण
FormNeuter, Instrumental, Singular
इमाःthese
इमाः:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormFeminine, Nominative, Plural
श्रेष्ठाःexcellent / best
श्रेष्ठाः:
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ
FormFeminine, Nominative, Plural
सरितःrivers
सरितः:
Karta
TypeNoun
Rootसरित्
FormFeminine, Nominative, Plural
मयाby me
मया:
Karana
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Instrumental, Singular
सम्मानिताःhonoured
सम्मानिताः:
TypeVerb
Rootसम्मानित
FormFeminine, Nominative, Plural, Past passive participle (क्त), मान् (सम्मानयति)
भविष्यन्तिwill be
भविष्यन्ति:
TypeVerb
Rootभू
FormFuture, 3rd, Plural, Parasmaipada
एषाthis (she)
एषा:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
सरस्वतीSarasvatī (river)
सरस्वती:
Karta
TypeNoun
Rootसरस्वती
FormFeminine, Nominative, Singular
पुण्याholy
पुण्या:
TypeAdjective
Rootपुण्य
FormFeminine, Nominative, Singular
नदीनाम्of rivers
नदीनाम्:
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Genitive, Plural
उत्तमाbest
उत्तमा:
TypeAdjective
Rootउत्तम
FormFeminine, Nominative, Singular
नदीriver
नदी:
Karta
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रथमाfirst / foremost
प्रथमा:
TypeAdjective
Rootप्रथम
FormFeminine, Nominative, Singular
सर्वसरिताम्of all rivers
सर्वसरिताम्:
TypeNoun
Rootसर्व-सरित्
FormFeminine, Genitive, Plural
नदीriver
नदी:
Karta
TypeNoun
Rootनदी
FormFeminine, Nominative, Singular
सागरगामिनीgoing to the ocean
सागरगामिनी:
TypeAdjective
Rootसागर-गामिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
यमुनाम्Yamunā
यमुनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootयमुना
FormFeminine, Accusative, Singular
नर्मदाम्Narmadā
नर्मदाम्:
Karma
TypeNoun
Rootनर्मदा
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed / also
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
कावेरीम्Kāverī
कावेरीम्:
Karma
TypeNoun
Rootकावेरी
FormFeminine, Accusative, Singular
अथthen / also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
निम्नगाम्Nimnaga (a river; lit. 'downward-flowing')
निम्नगाम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिम्नगा
FormFeminine, Accusative, Singular

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrīmaheśvara (Śiva)
B
Bhūtanātha (epithet of Śiva)
S
Sarasvatī (river)
Y
Yamunā (river)
N
Narmadā (river)
K
Kāverī (river)
O
Ocean (Sāgara)

Educational Q&A

The passage elevates reverence for sacred rivers as a dharmic act: honoring them is presented as meritorious, with Sarasvatī singled out as preeminent among rivers that lead to the ocean.

Maheshvara speaks to “Bhūtanātha,” explaining that his action will result in the honoring of great rivers; he then identifies Sarasvatī as foremost and names other major rivers present in the sacred setting.