Next Verse

Shloka 1

Śukra’s Ultimatum and Devayānī’s Demand (शुक्र-प्रतिज्ञा तथा देवयानी-वर-याचना)

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक चौद्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८९६३ श्लोक मिलाकर कुल २२२६ श्लोक हैं) भी्न्म+ज () समन - चक्रके विशेषणोंसे यहाँ यही अनुमान होता है कि भरतके पास सुदर्शन चक्रके समान ही कोई चक्र था। पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: दक्ष, वैवस्चत मनु तथा 583 की उत्पत्ति; पुरूरवा, नहुष और ययातिके चरित्रोंका संक्षेपसे वर्णन वैशम्पायन उवाच प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोर्वैवस्वतस्य च । भरतस्य कुरो: पूरोराजमीढस्य चानघ,धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेडनघ । वैशम्पायनजी कहते हैं--निष्पाप जनमेजय! अब मैं दक्ष प्रजापति, वैवस्वत मनु, भरत, कुरु, पूर, अजमीढ, यादव, कौरव तथा भरतवंशियोंकी कुल-परम्पराका तुमसे वर्णन करूँगा। उनका कुल परम पवित्र, महान्‌ मंगलकारी तथा धन, यश और आयुकी प्राप्ति करानेवाला है

vaiśampāyana uvāca | prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca | bharatasya kuroḥ pūro rājāmīḍhasya cānagha | dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha ||

Vaiśampāyana said: “O sinless one, I shall now recount to you the blessed lineage—bringing prosperity, fame, and long life—of Prajāpati Dakṣa, of Vaivasvata Manu, and of Bharata; of Kuru, Pūru, and the royal Ajāmīḍha. By remembering and hearing these ancestral successions, one is oriented toward dharma through the exemplars of righteous kingship and continuity of duty across generations.”

वैशम्पायनःVaiśampāyana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
प्रजापतेःof Prajāpati
प्रजापतेः:
TypeNoun
Rootप्रजापति
FormMasculine, Genitive, Singular
तुindeed/and
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
दक्षस्यof Dakṣa
दक्षस्य:
TypeNoun
Rootदक्ष
FormMasculine, Genitive, Singular
मनोःof Manu
मनोः:
TypeNoun
Rootमनु
FormMasculine, Genitive, Singular
वैवस्वतस्यson of Vivasvān (Vaivasvata)
वैवस्वतस्य:
TypeAdjective
Rootवैवस्वत
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भरतस्यof Bharata
भरतस्य:
TypeNoun
Rootभरत
FormMasculine, Genitive, Singular
कुरोःof Kuru
कुरोः:
TypeNoun
Rootकुरु
FormMasculine, Genitive, Singular
पूरोःof Pūru
पूरोः:
TypeNoun
Rootपूरु
FormMasculine, Genitive, Singular
राजमीढस्यof Rājamīḍha
राजमीढस्य:
TypeNoun
Rootराजमीढ
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अनघO sinless one
अनघ:
Sampradana
TypeNoun
Rootअनघ
FormMasculine, Vocative, Singular
धन्यम्auspicious/fortunate
धन्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootधन्य
FormNeuter, Accusative, Singular
यशस्यम्fame-giving/glorious
यशस्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootयशस्य
FormNeuter, Accusative, Singular
आयुष्यम्life-promoting/long-life-giving
आयुष्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआयुष्य
FormNeuter, Accusative, Singular
कीर्तयिष्यामिI shall recount/proclaim
कीर्तयिष्यामि:
TypeVerb
Rootकीर्तय्
FormSimple Future, 1st, Singular, Parasmaipada
तेto you
ते:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine, Dative, Singular
अनघO sinless one
अनघ:
Sampradana
TypeNoun
Rootअनघ
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
P
Prajāpati Dakṣa
V
Vaivasvata Manu
B
Bharata
K
Kuru
P
Pūru
A
Ajāmīḍha

Educational Q&A

The verse frames dynastic remembrance as ethically formative: recounting the lineage of progenitors and righteous kings is described as auspicious and life-enhancing, implying that continuity of dharma is preserved through memory, narration, and exemplary ancestry.

At the start of Adhyāya 75, Vaiśampāyana announces to King Janamejaya that he will now narrate the genealogical succession beginning with Dakṣa and Vaivasvata Manu and continuing through Bharata, Kuru, Pūru, and Ajāmīḍha—setting up a summary of key ancestral figures and their lines.