Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Ādi-parva, Adhyāya 73: Devayānī–Śarmiṣṭhā Dispute, Confinement in the Well, and Yayāti’s Rescue

(पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मतम्‌ । यस्य वा दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति ।। पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्रयमर्हति ।। अमन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम्‌ । अधर्मेण हि धर्मिषछ्ठ कथं वरमुपास्महे ।। महाराज! पिता ही मेरे प्रभु हैं। उन्हें ही मैं सदा अपना सर्वोत्कृष्ट देवता मानती हूँ। पिताजी मुझे जिसको सौंप देंगे, वही मेरा पति होगा। कुमारावस्थामें पिता, जवानीमें पति और बुढ़ापेमें पुत्र रक्षा करता है। अतः स्त्रीको कभी स्वतन्त्र नहीं रहना चाहिये। धर्मिष्ठ राजेन्द्र! मैं अपने तपस्वी पिताकी अवहेलना करके अधर्मपूर्वक पतिका वरण कैसे कर सकती हूँ? दुष्यन्त उवाच मा मैवं वद सुश्रोणि तपोराशिं दयात्मकम्‌ | दुष्यन्त बोले--सुन्दरी! ऐसा न कहो। तपोराशि महात्मा कण्व बड़े ही दयालु हैं। शकुन्तलोवाच मत्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रपाणय: ।। अनिनिर्दहति तेजोभि: सूर्यो दहति रश्मिभि: । राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत्‌ ।। क्रोधितो मन्युना हन्ति वज़्पाणिरिवासुरान्‌ ।) शकुन्तलाने कहा--राजन! ब्राह्मण क्रोथके द्वारा ही प्रहार करते हैं। वे हाथमें लोहेका हथियार नहीं धारण करते। अग्नि अपने तेजसे, सूर्य अपनी किरणोंसे, राजा दण्डसे और ब्राह्मण क्रोधसे दग्ध करते हैं। कुपित ब्राह्मण अपने क्रोधसे अपराधीको वैसे ही नष्ट कर देता है, जैसे वज्रधारी इन्द्र असुरोंको। दुष्यन्त उवाच इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते । त्वदर्थ मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम,दुष्यन्त बोले--वरारोहे! तुम्हारा शील और स्वभाव प्रशंसाके योग्य है। मैं चाहता हूँ, तुम मुझे स्वेच्छासे स्वीकार करो। मैं तुम्हारे लिये ही यहाँ ठहरा हूँ। मेरा मन तुममें ही लगा हुआ है

duṣyanta uvāca |

pitā hi me prabhur nityaṃ daivataṃ paramaṃ matam |

yasya vā dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati ||

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvanae |

putras tu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati ||

aman'ya-mānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam |

adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe ||

duṣyanta uvāca |

mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam |

śakuntalovāca |

manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ |

agnir nirdahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ |

rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet |

krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān ||

duṣyanta uvāca |

icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite |

tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama ||

Śakuntalā said: “O great King, my father is ever my lord; I hold him as my highest deity. Whomever my father gives me to—he shall be my husband. In childhood a father protects, in youth a husband protects, and in old age a son protects; therefore a woman is not fit for independence. O king, most steadfast in dharma—how could I, disregarding my ascetic father, choose a husband by an unrighteous act?” Duṣyanta said: “Do not speak so, fair-hipped one. Kaṇva, a treasury of austerity, is compassionate.” Śakuntalā said: “O King, brahmins strike with anger; they do not bear weapons in their hands. Fire burns by its heat, the sun burns by its rays, a king burns by punishment, and a brahmin burns by wrath. When enraged, he destroys the offender by anger, as Indra, wielder of the thunderbolt, destroys the asuras.” Duṣyanta said: “I desire you, O fair-thighed one, blameless in conduct. Know that I have remained here for your sake; my mind is fixed upon you alone.”

पिताfather
पिता:
Karta
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
मेof me/my
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
प्रभुःlord/master
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
नित्यम्always
नित्यम्:
TypeIndeclinable
Rootनित्य
दैवतम्deity
दैवतम्:
Karta
TypeNoun
Rootदैवत
FormNeuter, Nominative, Singular
परम्supreme
परम्:
TypeAdjective
Rootपर
FormNeuter, Nominative, Singular
मतम्considered/held (as)
मतम्:
TypeNoun
Rootमत
FormNeuter, Nominative, Singular
यस्यto whom
यस्य:
Sampradana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Dative, Singular
वाor/indeed
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
दास्यतिwill give/hand over
दास्यति:
TypeVerb
Rootदा
FormSimple Future (Luṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
पिताfather
पिता:
Karta
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe/that one
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
मेmy/of me
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
भर्ताhusband
भर्ता:
Karta
TypeNoun
Rootभर्तृ
FormMasculine, Nominative, Singular
भविष्यतिwill be
भविष्यति:
TypeVerb
Rootभू
FormSimple Future (Luṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
पिताfather
पिता:
Karta
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Nominative, Singular
रक्षतिprotects
रक्षति:
TypeVerb
Rootरक्ष्
FormPresent (Laṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
कौमारेin childhood
कौमारे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकौमार
FormNeuter, Locative, Singular
भर्ताhusband
भर्ता:
Karta
TypeNoun
Rootभर्तृ
FormMasculine, Nominative, Singular
रक्षतिprotects
रक्षति:
TypeVerb
Rootरक्ष्
FormPresent (Laṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
यौवनेin youth
यौवने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयौवन
FormNeuter, Locative, Singular
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/and
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
स्थविरेin old age
स्थविरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootस्थविर
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
भावेstate/condition
भावे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Locative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
स्त्रीwoman
स्त्री:
Karta
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Nominative, Singular
स्वातन्त्र्यम्independence
स्वातन्त्र्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्वातन्त्र्य
FormNeuter, Accusative, Singular
अर्हतिdeserves/is entitled to
अर्हति:
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent (Laṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
अमन्यमानाdisrespecting/ignoring
अमन्यमाना:
Karta
TypeAdjective
Rootअव-मन्य्
Formशतृ (present active participle), Feminine, Nominative, Singular
राजेन्द्रO king of kings
राजेन्द्र:
TypeNoun
Rootराजेन्द्र
FormMasculine, Vocative, Singular
पितरम्father (as object)
पितरम्:
Karma
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Accusative, Singular
मेmy/of me
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
तपस्विनम्ascetic
तपस्विनम्:
TypeAdjective
Rootतपस्विन्
FormMasculine, Accusative, Singular
अधर्मेणby unrighteousness
अधर्मेण:
Karana
TypeNoun
Rootअधर्म
FormMasculine, Instrumental, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
धर्मिष्ठO most righteous one
धर्मिष्ठ:
TypeAdjective
Rootधर्मिष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular
कथम्how
कथम्:
TypeIndeclinable
Rootकथम्
वरम्a husband/choice (in marriage)
वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootवर
FormMasculine, Accusative, Singular
उपास्महेcan we choose/seek (lit. approach)
उपास्महे:
TypeVerb
Rootउप-आस्
FormPresent (Laṭ), 1st, Plural, Ātmanepada

दुष्यन्त उवाच

D
Duṣyanta
Ś
Śakuntalā
K
Kaṇva
F
father (Śakuntalā’s father/guardian)
B
brahmins (viprāḥ)
A
Agni (fire)
S
Sūrya (sun)
K
king (rājā, as an institution)
I
Indra (Vajrapāṇi)
A
Asuras