Previous Verse
Next Verse

Shloka 63

आदि पर्व, अध्याय 67 — गान्धर्वविवाह-समयः

Duḥṣanta–Śakuntalā: Gandharva Marriage and Succession Condition

आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । एकलव्य: सुमित्रश्न वाटधानो5थ गोमुख:,मद्रक, क्णवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक, सुवीर, सुबाहु, महावीर, बाह्लिक, क्रथ, विचित्र, सुरथ, श्रीमान्‌ नील नरेश, चीरवासा, भूमिपाल, दन्तवक्त्र, दानव दुर्जय, नृपश्रेष्ठ रुक्मी, राजा जनमेजय, आषाढ, वायुवेग, भूरितेजा, एकलव्य, सुमित्र, वाटधान, गोमुख, करूषदेशके अनेक राजा, क्षेमधूर्ति, श्रुतायु, उद्वह, बृहत्सेन, क्षेम, उग्रतीर्थ, कलिंग-नरेश कुहर तथा परम बुद्धिमान्‌ मनुष्योंका राजा ईश्वर

vaiśampāyana uvāca | āṣāḍho vāyuvegaś ca bhūritejās tathaiva ca | ekalavyaḥ sumitraś ca vāṭadhāno 'tha gomukhaḥ | madrakaḥ kṛṇaveṣṭaḥ siddhārthaḥ kīṭakaḥ suvīraḥ subāhuḥ mahāvīraḥ bāhlikaḥ krathaḥ vicitraḥ surathaḥ śrīmān nīlanareśaḥ cīravāsā bhūmipālaḥ dantavaktraḥ dānava-durjayaḥ nṛpaśreṣṭho rukmī rājā janamejayaḥ | āṣāḍaḥ vāyuvegaḥ bhūritejā ekalavyaḥ sumitraḥ vāṭadhānaḥ gomukhaḥ karūṣadeśake aneke rājānaḥ | kṣemadhūrtiḥ śrutāyuḥ udvahaḥ bṛhatsenāḥ kṣemaḥ ugratīrthaḥ kaliṅga-nareśaḥ kuharaḥ tathā paramabuddhimān manuṣyāṇāṃ rājā īśvaraḥ ||

Vaiśampāyana said: “Among the many kings assembled there were Āṣāḍha, Vāyuvega, and Bhūritejas; also Ekalavya, Sumitra, Vāṭadhāna, and Gomukha.”

आषाढःĀṣāḍha (a king/person named Āṣāḍha)
आषाढः:
Karta
TypeNoun
Rootआषाढ
FormMasculine, Nominative, Singular
वायुवेगःVāyuvega (wind-speed; a proper name)
वायुवेगः:
Karta
TypeNoun
Rootवायुवेग
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भूरितेजाःof great splendor; Bhūritejā (proper name)
भूरितेजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootभूरितेजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
एकलव्यःEkalavya
एकलव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootएकलव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सुमित्रःSumitra (proper name)
सुमित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootसुमित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
वाटधानःVāṭadhāna (proper name)
वाटधानः:
Karta
TypeNoun
Rootवाटधान
FormMasculine, Nominative, Singular
अथthen/and next
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
गोमुखःGomukha (cow-faced; proper name)
गोमुखः:
Karta
TypeNoun
Rootगोमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
मद्रकःMadraka (proper name)
मद्रकः:
Karta
TypeNoun
Rootमद्रक
FormMasculine, Nominative, Singular
कणवेष्टःKaṇaveṣṭa (proper name)
कणवेष्टः:
Karta
TypeNoun
Rootकणवेष्ट
FormMasculine, Nominative, Singular
सिद्धार्थःSiddhārtha (one whose aim is achieved; proper name)
सिद्धार्थः:
Karta
TypeNoun
Rootसिद्धार्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कीटकःKīṭaka (proper name)
कीटकः:
Karta
TypeNoun
Rootकीटक
FormMasculine, Nominative, Singular
सुवीरःSuvīra (very brave; proper name)
सुवीरः:
Karta
TypeNoun
Rootसुवीर
FormMasculine, Nominative, Singular
सुबाहुःSubāhu (good-armed; proper name)
सुबाहुः:
Karta
TypeNoun
Rootसुबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
महावीरःMahāvīra (great hero; proper name)
महावीरः:
Karta
TypeNoun
Rootमहावीर
FormMasculine, Nominative, Singular
बाह्लिकःBāhlika (proper name / Bactrian)
बाह्लिकः:
Karta
TypeNoun
Rootबाह्लिक
FormMasculine, Nominative, Singular
क्रथःKratha (proper name)
क्रथः:
Karta
TypeNoun
Rootक्रथ
FormMasculine, Nominative, Singular
विचित्रःVicitra (proper name)
विचित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविचित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
सुरथःSuratha (good-chariot; proper name)
सुरथः:
Karta
TypeNoun
Rootसुरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रीमान्prosperous, illustrious
श्रीमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootश्रीमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
नीलःNīla (proper name)
नीलः:
Karta
TypeNoun
Rootनील
FormMasculine, Nominative, Singular
नरेशःking (lord of men)
नरेशः:
Karta
TypeNoun
Rootनरेश
FormMasculine, Nominative, Singular
चीरवासाwearing bark-garments; Cīravāsā (proper name/epithet)
चीरवासा:
Karta
TypeAdjective
Rootचीरवासस्
FormMasculine, Nominative, Singular
भूमिपालःearth-protector; king
भूमिपालः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमिपाल
FormMasculine, Nominative, Singular
दन्तवक्त्रःDantavaktra (tooth-faced; proper name)
दन्तवक्त्रः:
Karta
TypeNoun
Rootदन्तवक्त्र
FormMasculine, Nominative, Singular
दानवःDānava (demon; also as epithet/name)
दानवः:
Karta
TypeNoun
Rootदानव
FormMasculine, Nominative, Singular
दुर्जयःhard to conquer; unconquerable
दुर्जयः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्जय
FormMasculine, Nominative, Singular
नृपश्रेष्ठःbest of kings
नृपश्रेष्ठः:
Karta
TypeNoun
Rootनृपश्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
रुक्मीRukmī (proper name)
रुक्मी:
Karta
TypeNoun
Rootरुक्मिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
जनमेजयःJanamejaya (proper name)
जनमेजयः:
Karta
TypeNoun
Rootजनमेजय
FormMasculine, Nominative, Singular
आषाढःĀṣāḍha (repeated name in the provided text)
आषाढः:
Karta
TypeNoun
Rootआषाढ
FormMasculine, Nominative, Singular
वायुवेगःVāyuvega (repeated)
वायुवेगः:
Karta
TypeNoun
Rootवायुवेग
FormMasculine, Nominative, Singular
भूरितेजाःBhūritejā (repeated)
भूरितेजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootभूरितेजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
एकलव्यःEkalavya (repeated)
एकलव्यः:
Karta
TypeNoun
Rootएकलव्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सुमित्रःSumitra (repeated)
सुमित्रः:
Karta
TypeNoun
Rootसुमित्र
FormMasculine, Nominative, Singular
वाटधानःVāṭadhāna (repeated)
वाटधानः:
Karta
TypeNoun
Rootवाटधान
FormMasculine, Nominative, Singular
गोमुखःGomukha (repeated)
गोमुखः:
Karta
TypeNoun
Rootगोमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
करूषदेशकेin the Karūṣa country
करूषदेशके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकरूषदेश
FormMasculine, Locative, Singular
अनेकाःmany
अनेकाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअनेक
FormMasculine, Nominative, Plural
राजानःkings
राजानः:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षेमधूर्तिःKṣemadhūrti (proper name)
क्षेमधूर्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेमधूर्ति
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रुतायुःŚrutāyu (proper name)
श्रुतायुः:
Karta
TypeNoun
Rootश्रुतायु
FormMasculine, Nominative, Singular
उद्वहःUdvaha (proper name; 'bearer')
उद्वहः:
Karta
TypeNoun
Rootउद्वह
FormMasculine, Nominative, Singular
बृहत्सेनःBṛhatsen(a) (proper name)
बृहत्सेनः:
Karta
TypeNoun
Rootबृहत्सेन
FormMasculine, Nominative, Singular
क्षेमःKṣema (proper name; welfare/safety)
क्षेमः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेम
FormMasculine, Nominative, Singular
उग्रतीर्थःUgratīrtha (proper name)
उग्रतीर्थः:
Karta
TypeNoun
Rootउग्रतीर्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
कलिङ्गनरेशःking of Kaliṅga
कलिङ्गनरेशः:
Karta
TypeNoun
Rootकलिङ्गनरेश
FormMasculine, Nominative, Singular
कुहरःKuhara (proper name)
कुहरः:
Karta
TypeNoun
Rootकुहर
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
परमःsupreme, very great
परमः:
Karta
TypeAdjective
Rootपरम
FormMasculine, Nominative, Singular
बुद्धिमान्intelligent, wise
बुद्धिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootबुद्धिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
मनुष्याणाम्of men/humans
मनुष्याणाम्:
TypeNoun
Rootमनुष्य
FormMasculine, Genitive, Plural
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
ईश्वरःlord, ruler; Īśvara (as epithet/name)
ईश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootईश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
Ā
Āṣāḍha
V
Vāyuvega
B
Bhūritejas
E
Ekalavya
S
Sumitra
V
Vāṭadhāna
G
Gomukha
M
Madraka
K
Kṛṇaveṣṭa
S
Siddhārtha
K
Kīṭaka
S
Suvīra
S
Subāhu
M
Mahāvīra
B
Bāhlika
K
Kratha
V
Vicitra
S
Suratha
N
Nīla (king)
C
Cīravāsā
B
Bhūmipāla
D
Dantavaktra
D
Durjaya (Dānava/Daitya)
R
Rukmī
J
Janamejaya
K
Karūṣa (country/region)
K
Kṣemadhūrti
Ś
Śrutāyu
U
Udvaha
B
Bṛhatsena
K
Kṣema
U
Ugratīrtha
K
Kaliṅga (country/region)
K
Kuhara
Ī
Īśvara (a king, epithet/name here)

Educational Q&A

The verse functions as a catalogue of rulers, highlighting how collective political power concentrates moral responsibility: when many kings assemble, their decisions affect the welfare (and dharma) of vast populations, so leadership must be guided by wisdom and restraint.

Vaiśampāyana is enumerating the names of numerous kings and notable figures present/associated with the event being described in this section, emphasizing the scale and prominence of the gathering by listing rulers from various regions such as Karūṣa and Kaliṅga.